ميگنا : پایگاه خبری روانشناسی و سلامت 18 اسفند 1397 ساعت 9:00 http://www.migna.ir/news/46701/تاریخ-روانشناسی-ایران -------------------------------------------------- عنوان : تاریخ روانشناسی در ایران -------------------------------------------------- بدون شك اگر ما امروزه، مي‌توانيم در حوزة روانشناسی به تدريس، پژوهش و درمان بپردازيم و هويت حرفه‌اي خودمان را بر اساس اين رشته بنا كرده‌ايم، مديون كساني هستيم كه روانشناسی را در ايران مطرح كردند و با كوشش فراوان، اين رشته را از بلاياي آسماني و زميني محافظت كردند و آن را به دست نسل‌هاي بعدي سپردند. متن : روانشناسی با عنوان علم النفس در ایران روانشناسی تحت عنوان علم النفس یا اخلاق، بیش از هزار سال به عنوان یکی از شاخه های اصلی فلسفه در مراکز علمی ایران تدریس شده است. از رازی و ابن سینا و ناصر خسرو تا ملاصدرا کمتر متفکری را سراغ داریم که در آثار خود به این علم نپرداخته است. در آثار این دانشمندان نه تنها مباحث اصلی روانشناسی مانند احساس، ادراک، عاطفه، تفکر، تخیل و تواناییهای ذهنی مورد بحث قرار گرفته، بلکه حتی با روشهای تمثیلی و شبه تجربی در مورد نظریه های معارض در زمینه های احساس و ادراک یا لذت و الم داوری شده است. روانشناسی به عنوان یکی از علوم طبیعی ایران غرب سنت ارسطویی روانشناسی را چند صد سال بعد با آغاز رنسانس پذیرا شد. اما تا اوایل سده نوزدهم روانشناسی مغرب زمین بخشی از فلسفه باقی ماند، با مباحثی کم و بیش شبیه آنچه در روانشناسی سنتی ایران مطرح بود. با این حال خیزش موج انقلاب صنعتی در اروپا ، روانشناسی آن سامان را به صورت یکی از علوم طبیعی در آورد، در حالی که در ایران کندی آهنگ رشد اجتماعی و علمی و فنی سبب شد که روانشناسی ایران در همان حد سنتی متوقف شود. تنها پس از تأسیس دارالمعلمین و دانشگاه تهران و بویژه دانشسراهای مقدماتی و دانشسرای عامی بود که روانشناسی به صورت یکی از علوم جدید ایران مطرح شد. دکتر علی اکبر سیاسی و دکتر محمدباقر هوشیار را باید از نخستین پیشتازان روانشناسی در ایران دانست. دكتر علي اكبر سياسي بنيان گذار دانشگاه تهران بود و كتاب هاي ارزشمندي در قلمرو روانشناسی تاليف كرد. كتاب نظريه هاي شخصيت: مكاتب روانشناسی وي هنوز هم از سوي انتشارات دانشگاه تهران چاپ مي شود و حتّي در برخي از دانشگاه ها به عنوان يكي از منابع درس شخصيّت، تدريس مي شود. دكتر محمدباقر هوشيار در سال 1317 كتاب سنجش هوش: روانشناسی علمي را تاليف كرد. با كوشش هاي دكتر هوشيار بود كه مباحث سنجش هوش و روان سنجي در ايران مطرح گرديد. اصلاح ارادة معطوف به قدرت را دكتر هوشيار اولين بار به كاربرد و امروزه بسياري از افراد از آن براي واژه سازي استفاده مي كنند. کتاب دکتر سیاسی تحت عنوان علم النفس یا روانشناسی از لحاظ تربیت و کتاب دکتر هوشیار تحت عنوان سنجش هوش یا روانشناسی عملی تقریبا بطور همزمان انتشار یافتند. دكتر مهدي جلالي در سال 1332 كتاب روانشناسی كودك را تاليف كرد ومنتشر ساخت. دكتر محمود صناعي، بنيان گذار موسسة روانشناسی دانشگاه تهران بود. دكتر سيمين رجالي در سال 1344 در مجلة سخن، نظرية آدلر را معرفي كرد و چند صباحي نيز رئيس مدرسه عالي شميران بود. دكتر مصطفي نجاحي، كتاب فن روانشناسی تجربي را سال 1353 در ايران منتشر ساخت. دكتر ولي ا... اخوت، MMPI (فرم كوتاه) را در ايران ترجمه و منتشر كرد. ايرج ايمن در مجلة سخن (فروردين ماه 1332، شماره پنجم، ص385 تا ص 392) مقاله اي نوشت تحت عنوان تاثير وراثت و محيط بر هوش. وي در تيرماه همان سال در مجلة سخن (شماره هشتم ص 609تا 615) به معرفي روش رورشاخ در تحقيقات روانشناسی پرداخت. افرادي نظير خواجه نوري و صاحب الزماني نيز در شناساندن روانشناسي به عامه مردم تاثير گذار بودند. البته ذكر اين نكته ضروري است كه اشاره به نام و آثار اين افراد به معناي سنتپرستي و كهنهانديشي نيست. صد البته امروزه مي توان به آثار و كارهاي آن ها نقدهايي وارد كرد، امّا يادمان نرود كه با معيارهاي امروزين به نقد آثار گذشته نپردازيم، هر چند اگر همين كار صورت بگيرد و انصاف به خرج دهيم، برخي از آثار اين افراد ممكن است از اين داوري سربلند بيرون بيايند. روانشناسی ایران از دهه 1340 به بعد به رغم رونق و شکوه آغازین ، تا اوایل دهه 1340 فعالیت چشمگیری در روانشناسی وجود نداشت و این علم یا به عنوان بخشی از برنامه های رشته فلسفه و علوم تربیتی و یا به صورت بخشی از دوره های تربیت معلم تدریس می شد. دهه 1340 را باید دهه گسترش سازمانی روانشناسی در ایران نامید، چون طی این ده سال، دوره لیسانس روانشناسی نخست در دانشگاه تهران و بعدها در سایر دانشگاههای ایران تأسیس گردید. در دانشگاه تهران دوره فوق لیسانس روانشناسی بوجود آمد و مؤسسه روانشناسی بنیان گذارده شد. برخی از این تحولات حاصل کوششهای دکتر محمود صناعی بود که در همان دوره پا به صحنه روانشناسی ایران گذاشت. دكتر محمود صناعي، بنيان گذار موسسة روانشناسی دانشگاه تهران بود. خدمت بزرگ دکتر صناعی ترجمه کتاب اصول روانشناسی نوشته فرمان مان در سال 1342 بود. دكتر سيمين رجالي در سال 1344 در مجلة سخن، نظرية آدلر را معرفي كرد و چند صباحي نيز رئيس مدرسه عالي شميران بود. دكتر مصطفي نجاحي، كتاب فن روانشناسی تجربي را سال 1353 در ايران منتشر ساخت. دكتر ولي ا... اخوت، MMPI (فرم كوتاه) را در ايران ترجمه و منتشر كرد. ايرج ايمن در مجلة سخن (فروردين ماه 1332، شماره پنجم، ص385 تا ص 392) مقاله اي نوشت تحت عنوان تاثير وراثت و محيط بر هوش. وي در تيرماه همان سال در مجلة سخن (شماره هشتم ص 609تا 615) به معرفي روش رورشاخ در تحقيقات روانشناسی پرداخت. افرادي نظير خواجه نوري و صاحب الزماني نيز در شناساندن روانشناسي به عامه مردم تاثير گذار بودند. البته ذكر اين نكته ضروري است كه اشاره به نام و آثار اين افراد به معناي سنتپرستي و كهنهانديشي نيست. صد البته امروزه مي توان به آثار و كارهاي آن ها نقدهايي وارد كرد، امّا يادمان نرود كه با معيارهاي امروزين به نقد آثار گذشته نپردازيم، هر چند اگر همين كار صورت بگيرد و انصاف به خرج دهيم، برخي از آثار اين افراد ممكن است از اين داوري سربلند بيرون بيايند. در سال 1344 دکتر سعید شاملو بنیان گذار روانشناسی بالینی ایران اولین کلنیک روانشناسی و مرکز مشاوره در دانشگاه تهران را تأسیس کرد و بعدها بتدریج چنین مراکزی در دیگر دانشگاهها تأسیس شد. با گسترش دوره های روانشناسی در دانشگاههای کشور کوشش های فراوانی در زمینه تألیف و ترجمه مکتب درسی در این رشته به عمل آمد. از آن جمله اصول روانشناسی عمومی (1348) تالیف دکتر سیروس عظیمی، کلیات روانشناسی علمی (1349) به ترجمه دکتر امیر هوشنگ مهریار و دکتر رضا شاپوریان. اصول روانشناسی (1352) به ترجمه و اقتباس دکتر محمد ساعتچی. روانشناسی ایران و پژوهش پژوهش در روانشناسی جایگاه ضعیفی داشته است. به شهادت کتب و مجلاتی که از بدو رواج روانشناسی نوین در ایران انتشار یافته ، صرفنظر از تحقیقات پراکنده در زمینه استعدادها و شخصیت در سایر زمینه ها پژوهشهای جمعی صورت نمی گرفت. دکتر محمد قی براهنی علاوه بر انتشار کتابهایی در حوزه پژوهش و آزمونها همچون کتاب مبانی نظری آزمونهای روانی و کتاب روان آزمایی نخستین گامها را در راه فعالیتهای آزمایشی و تجربی یا به بیان دقیقتری ، علمی شدن مفهوم پژوهش و تحقیق در این شاخه از دانش بشری برداشت. نخستین اقدام برای تهیه هنجاریابی آزمونها بویژه آزمونهای شناختی در این مسیر قرار داشت. ضرورت وجود این قبیل آزمونها در وزارت علوم و نیز آموزش و پرورش و همچنین برای بسیاری از برنامه ریزیهای آموزشی کلان کشوری از دیر زمان احساس می شد. روانشناسی ایران در دهه های اخیر روانشناسی ایران در دهه های اخیر پیشرفت خوبی داشته است. در چند دانشگاه دیگر رشته روانشناسی در مقاطع مختلف تأسیس شده است. مهمترین رخدادهای روانشناسی در طول دهه های اخیر تجدید حیات نوین روانشناسی ایران توسط دکتر سعید شاملو بوده است. همچنین ایشان از پیشگامان طراحی سازمان نظام روانشناسی بوده اند. از لحاظ کاربرد علم روانشناسی نیز ، در حیطه های مختلف گسترش خوبی مشاهده می شود، بطوری که در مراکز و مؤسسات و کارخانجات بزرگ حضور بخش روانشناسی احساس شده و برخی از این مراکز و ادارات و کارخانجات اقدام به تأسیس واحد روانشناسی کرده اند. کلینیکهای روانشناسی و روان درمانی و مراکز مشاوره چه به صورت دولتی و خصوصی گسترش پیدا کرده و آگاهیهای عمومی در ارتباط با نقش روانشناسی در زندگی با انجام اطلاع رسانیهای مختلف افزایش یافته است. نگرانی یک روانشناس دکتر حسن حمیدپور، متخصص در روانشناسی بالینی طی مقاله ای در زمينة تاريخ روانشناسی در ايران نوشته است: اختلاف نظرهاي اساسي وجود دارد. همانطور كه در ابتداي اين مطلب اشاره شد، حداقل مي توان به دو روايت در اين مورد استناد كرد. اختلاف نظر خيلي اهميت ندارد، اما گاهي اوقات دامنة اين اختلاف نظرها، كار را به انكار طرف مقابل مي كشاند. بنابراين يكي از مشكلات اشاره به تاريخ روانشناسی در درس تاريخچه ومكاتب، همين موضوع است. ممكن است استاد اين درس از آثار و فعاليت هاي برخي از پيشگامان روانشناسی در ايران خوشش نيايد و به كارها فعاليت ها و آثارشان اشاره نكند. در هر صورت به نظر مي رسد كه اگر اساتيد درس تاريخچه ومكاتب اشاره هايي به تاريخ روانشناسی در ايران بكنند، حداقل به پايه ريزي هويت علمي و حرفه اي دانشجويان رشته روانشناسی كمك كرده اند. البته اين وظيفه تنها بر عهدة اساتيد درس تاريخچه و مكاتب نيست، بلكه وظيفه همه ماست. اميدواريم با مطالعة آثار و سرگذشت افراد تاثير گذار در پايه ريزي روانشناسی در ايران به شكل بخشي و استحكام هويت حرفه اي خودمان بپردازيم تا اين رشته را از دست اغيار حفظ كنيم و گرنه