مغز کودکان در خانوادههای ناآرام چگونه شبیه مغز سربازان جنگ میشود؟
به بیان مریم فرجی روانشناس و مترجم کتاب هفت مهارت زندگی مغز کودکانی که در محیطهای خانوادگی ناآرام و بیثبات رشد میکنند، از نظر ساختاری و عملکردی شباهت حیرتانگیزی به مغز سربازان جنگی دارد. این مقاله به بررسی این تاثیرات عمیق میپردازد.برای درک این شباهت، باید نخست به مفهوم تهدید مداوم و واکنش بدن به آن نگریست. در شرایط جنگی، یک سرباز همواره در وضعیت آمادهباش کامل به سر میبرد. کوچکترین صدا، تغییر ناگهانی در نور یا حرکت نامحسوس یک سایه میتواند نشانهای از مرگ یا زندگی باشد. در چنین حالتی، مغز سرباز فرصتی برای تامل، تحلیل منطقی یا پردازشهای پیچیده شناختی ندارد. در اینجا بخشهای قدیمیتر مغز، به ویژه آمیگدال که مرکز پردازش ترس و تهدید است، فرمانروایی کل ارگانیسم را به دست میگیرند. آمیگدال با ترشح مداوم هورمونهای استرس نظیر کورتیزول و آدرنالین، بدن را در حالت جنگ یا گریز نگه میدارد تا بقای فرد تضمین شود.
دقیقا همین مکانیسم دفاعی در مغز کودکی که در خانه ناآرام بزرگ میشود، فعال است. برای چنین کودکی، خانه که باید پناهگاهی امن و قابل پیشبینی باشد، به یک میدان مین شباهت دارد. صدای قدمهای تند پدر یا مادر، لحن صدای بالا رفته، سکوت سنگین حاکم بر خانه یا تغییرات ناگهانی در خلقوخوی والدین، همگی سیگنالهای حیاتی تهدید تلقی میشوند. مغز کودک برای زنده ماندن در این محیط آشفته، ناگزیر است به همان شیوه مغز یک سرباز جنگی عمل کند. آمیگدال در مغز این کودکان به شکلی افراطی رشد میکند و همواره فعال است و در نتیجه، کودک در یک حالت گوشبهزنگی دائم زندگی میکند. او مدام در حال اسکن کردن محیط اطراف خود برای یافتن نشانههای خطر است و هرگز نمیتواند گارد دفاعی خود را پایین بیاورد.
پیامد مستقیم این آمادهباش همیشگی، آسیب جدی به بخشهای جلویی مغز یعنی قشر پیشپیشانی است. این بخش از مغز مسئول برنامهریزی، تصمیمگیری منطقی، کنترل تکانهها، تمرکز و یادگیری است. در شرایط جنگی یا در یک خانه بیثبات، انرژی حیاتی مغز صرف بقای فوری میشود و مجالی برای توسعه عملکردهای عالی شناختی باقی نمیماند. وقتی سیستم عصبی مدام با هورمونهای استرس بمباران میشود، اتصالات عصبی در قشر پیشپیشانی ضعیف میشوند. این پدیده توضیح میدهد که چرا کودکان برآمده از خانوادههای متشنج اغلب در تمرکز، یادگیری تحصیلی و کنترل هیجانات خود با دشواریهای فراوان روبرو هستند. مغز آنها اساسا برای حل مسائل ریاضی یا تحلیل متون ادبی طراحی نشده است، بلکه تمام توان خود را بر پیشبینی ضربه بعدی و نجات جان متمرکز کرده است.
یکی دیگر از شباهتهای عمیق میان این دو گروه، پدیدهای است که در روانپزشکی تحت عنوان حساسیت مفرط یا گوشبهزنگی بیش از حد شناخته میشود. یک سرباز بازگشته از جنگ ممکن است با صدای اگزوز یک خودرو به سرعت روی زمین دراز بکشد، زیرا مغز او این صدا را با انفجار خمپاره یکسان میانگارد. در مغز کودک آسیبدیده نیز مکانیسم مشابهی رخ میدهد. رفتارهای عادی و خنثی دیگران در مدرسه یا جامعه ممکن است توسط مغز این کودک به عنوان تهدیدی جدی تفسیر شود. یک نگاه گذرا از سوی همکلاسی یا لحن جدی معلم میتواند بلافاصله پاسخ دفاعی شدیدی را در کودک برانگیزد. این کودکان اغلب رفتاری تدافعی یا پرخاشگرانه نشان میدهند که در واقع مکانیسم پیشگیرانه مغز آنها برای جلوگیری از آسیب دیدن دوباره است. مغز آنها یاد گرفته است که حمله، بهترین دفاع است.
علاوه بر این، فرسودگی بیولوژیکی ناشی از ترشح مداوم کورتیزول، ساختار هیپوکامپ را نیز تحت تاثیر قرار میدهد. هیپوکامپ بخش کلیدی مغز در ثبت خاطرات و یادگیری است و به شدت به سطوح بالای هورمونهای استرس حساس است. کاهش حجم هیپوکامپ در سربازان مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه و همچنین در کودکانی که سوءرفتار و بیثباتی خانوادگی را تجربه کردهاند، به وضوح در تصویربرداریهای مغزی ثبت شده است. این کاهش حجم نه تنها حافظه و یادگیری را مختل میکند، بلکه توانایی فرد را در متمایز ساختن گذشته از حال از بین میبرد. برای این افراد، تروماهای گذشته همواره در زمان حال زیست میشوند و گویی جنگ هرگز به پایان نرسیده است.
نکته حائز اهمیت این است که این تغییرات ساختاری در سنین کودکی رخ میدهند؛ دورانی که مغز بیشترین میزان انعطافپذیری عصبی را دارد و در حال شکلگیری است. وقتی شالوده ساختمان مغز در بستری از ناامنی و ترس بنا شود، معماری کلی آن تغییر میکند. سربازان پس از گذراندن دوران بزرگسالی وارد جنگ میشوند و پیش از آن، دورهای از رشد طبیعی را تجربه کردهاند، اما کودک از بدو تولد و در حساسترین مراحل تحول مغزی، خود را در میانه میدان نبرد میبیند. این امر باعث میشود که الگوهای دفاعی و تنشزا به بخشی جداییناپذیر از شخصیت و هویت زیستی کودک تبدیل شوند.
این یافتهها به ما کمک میکند تابآوری کودکان بهعنوان نتیجه تعامل مغز با محیط درک کنیم. وقتی میدانیم ناامنی، تنش و تروما چگونه سیستم عصبی کودک را در حالت آمادهباش نگه میدارد، بهتر میتوانیم بفهمیم چرا برخی کودکان زودتر خسته میشوند، تمرکز ندارند یا واکنشهای هیجانی شدید نشان میدهند. در نتیجه، تابآوری یا resiliency یعنی توان بازگشت به تعادل در حضور حمایت، امنیت و رابطهای پایدار. این نگاه، مسیر مداخلههای درمانی، تربیتی و آموزشی را روشنتر میکند و نشان میدهد که با ایجاد محیط امن، میتوان ظرفیت تابآوری را در کودکان تقویت کرد.
در پایان یاد آور میشود درک این همسانی زیستشناختی ما را به این سو رهنمون میسازد که به رفتارهای چالشبرانگیز، انزواطلبی، پرخاشگری یا افت تحصیلی کودکان آسیبدیده با دیدگاهی همدلانهتر و علمیتر بنگریم. آنها کودکانی دشوار یا نافرمان نیستند، بلکه سربازان کوچکی هستند که در حال جانفشانی برای بقا در دنیایی ناامن هستند. بدون فراهم کردن محیطی امن، پیشبینیپذیر و سرشار از حمایتهای عاطفی پایدار، ترمیم این سیمکشیهای آسیبدیده عصبی ناممکن خواهد بود. التیام مغز این کودکان نیازمند اعلام آتشبس در محیط زندگی آنها و ایجاد فضایی آرام است تا سیستم عصبی سرانجام بتواند اسلحه خود را زمین بگذارد و روند کند اما حیاتی بازسازی و رشد را آغاز کند.
