ابهام آموزشی و تعطیلات بیبرنامه چگونه باعث افت تحصیلی میشود؟
به بیان عفت حیدری، روانشناس اجتماعی و مترجم کتابهای تابآوری در مدارس، ابهام آموزشی و تعطیلات بیبرنامه با افزایش اضطراب و افت تحصیلی، اهمیت تابآوری تحصیلی را در پیشگیری از ترک تحصیل نشان میدهد.
در چنین شرایطی، مفهوم تاب آوری تحصیلی اهمیت ویژهای پیدا میکند. تاب آوری تحصیلی به توانایی دانشآموز برای ادامه یادگیری، حفظ انگیزه، سازگاری با چالشها و بازیابی عملکرد تحصیلی در شرایط دشوار گفته میشود. دانشآموزی که از تاب آوری تحصیلی بالاتری برخوردار است، در برابر ابهام، تغییرات ناگهانی، شکستهای درسی، فشار امتحانات یا وقفههای آموزشی بهتر مقاومت میکند و احتمال کمتری دارد که دچار افت شدید تحصیلی یا ترک تحصیل شود.
در این مقاله، بهصورت علمی و کاربردی بررسی میکنیم که ابهام در برنامههای آموزشی و تعطیلات طولانی و بیبرنامه چگونه موجب اضطراب، افت تحصیلی و ترک تحصیل دانشآموزان میشود و چگونه میتوان با تقویت تاب آوری تحصیلی از پیامدهای منفی آن پیشگیری کرد.
ابهام آموزشی به وضعیتی گفته میشود که در آن اهداف، برنامهها، زمانبندیها، انتظارات، روشهای ارزیابی یا مسیر یادگیری برای دانشآموز، خانواده یا حتی معلم روشن نیست. در چنین شرایطی دانشآموز نمیداند دقیقاً چه چیزی باید یاد بگیرد، چه زمانی باید آماده باشد، چگونه ارزیابی میشود و چه انتظاری از او وجود دارد.
ابهام آموزشی میتواند به شکلهای مختلفی ظاهر شود؛ مانند:
- تغییرات مکرر در برنامه درسی
- نامشخص بودن زمان امتحانات
- تعطیلیهای طولانی بدون برنامه جبرانی
- نبود ارتباط منظم میان مدرسه و خانواده
- آموزش مجازی یا حضوری بدون ساختار مشخص
- نبود تکلیف روشن برای دانشآموز
- ناهماهنگی میان معلمان، مدرسه و نظام آموزشی
- نداشتن هدفگذاری آموزشی قابل فهم برای دانشآموز
از نگاه روانشناسی شناختی، انسانها برای عملکرد مؤثر به نوعی «پیشبینیپذیری» نیاز دارند. وقتی دانشآموز بتواند بداند چه چیزی در انتظار اوست، ذهن او انرژی کمتری صرف نگرانی و حدسزدن میکند و تمرکز بیشتری بر یادگیری خواهد داشت. اما وقتی برنامهها مبهم و نامعین باشند، ذهن دانشآموز درگیر پرسشهایی مانند «امتحان چه زمانی است؟»، «آیا این درس مهم است؟»، «اگر عقب افتادم چه میشود؟» یا «آیا اصلاً مدرسه جدی است؟» میشود. همین وضعیت میتواند اضطراب و بیانگیزگی ایجاد کند.
اضطراب تحصیلی نوعی نگرانی، تنش یا ترس مرتبط با عملکرد آموزشی، امتحان، نمره، قضاوت معلم، انتظارات والدین یا آینده تحصیلی است. اضطراب در حد متوسط میتواند تا حدی محرک تلاش باشد، اما اضطراب شدید و مزمن معمولاً اثر منفی بر یادگیری دارد.
اضطراب تحصیلی ممکن است با نشانههای زیر همراه باشد:
- نگرانی مداوم درباره درس و امتحان
- کاهش تمرکز هنگام مطالعه
- فراموشی مطالب در زمان آزمون
- بیخوابی یا بدخوابی
- تحریکپذیری و زودرنجی
- اجتناب از مدرسه یا کلاس
- افت اعتمادبهنفس
- سردرد، دلدرد یا علائم جسمانی بدون علت پزشکی مشخص
وقتی برنامه آموزشی مبهم باشد، دانشآموز احساس کنترل خود را از دست میدهد. یکی از مهمترین منابع اضطراب، احساس ناتوانی در پیشبینی و کنترل موقعیت است. به همین دلیل، ابهام آموزشی مستقیماً میتواند اضطراب تحصیلی را افزایش دهد و یا موجب افت تحصیلی باشد.
افت تحصیلی به کاهش عملکرد آموزشی دانشآموز نسبت به توانایی واقعی، سطح پیشین عملکرد یا استانداردهای مورد انتظار گفته میشود. افت تحصیلی فقط به معنای نمره پایین نیست؛ بلکه میتواند شامل کاهش علاقه به یادگیری، انجام ندادن تکالیف، غیبتهای مکرر، کاهش مشارکت کلاسی، ضعف در مهارتهای پایه و عقبماندگی تدریجی از برنامه درسی نیز باشد.
افت تحصیلی معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیست، بلکه حاصل تعامل عوامل فردی، خانوادگی، مدرسهای و اجتماعی است. ابهام در برنامههای آموزشی و تعطیلات بیبرنامه از جمله عوامل مدرسهای و محیطی هستند که میتوانند زنجیره افت تحصیلی را آغاز یا تشدید کنند.
ترک تحصیل به قطع کامل یا طولانیمدت حضور دانشآموز در فرایند رسمی آموزش گفته میشود ممکن است در نیجه همگی این عوامل و حتی یکی از موارد هم اتفاق بیفتد.
ترک تحصیل ممکن است آشکار باشد، یعنی دانشآموز رسماً مدرسه را رها کند؛ یا پنهان باشد، یعنی دانشآموز از نظر فیزیکی در مدرسه حضور داشته باشد اما از نظر روانی، انگیزشی و شناختی از یادگیری جدا شده باشد.
ترک تحصیل معمولاً ناگهانی اتفاق نمیافتد. بسیاری از دانشآموزان پیش از ترک تحصیل، دورهای از بیانگیزگی، افت تحصیلی، غیبت، احساس ناکامی، اضطراب، طردشدگی یا بیمعنایی نسبت به مدرسه را تجربه میکنند. اگر این نشانهها بهموقع شناسایی و مدیریت نشوند، احتمال ترک تحصیل افزایش مییابد.
در این میان توجه به تاب آوری تحصیلی میتواند بسیار کار آمد و کارساز باشد. تاب آوری تحصیلی به توانایی دانشآموز برای موفقیت یا ادامه مسیر تحصیلی با وجود دشواریها، فشارها، شکستها و شرایط نامطلوب گفته میشود. این مفهوم ریشه در نظریههای تابآوری روانشناختی دارد و بر این نکته تأکید میکند که برخی دانشآموزان حتی در شرایط سخت نیز میتوانند عملکرد خود را حفظ کنند یا پس از شکست دوباره به مسیر یادگیری بازگردند.
تاب آوری تحصیلی شامل چند مؤلفه مهم است:
1. خودتنظیمی: توانایی برنامهریزی، مدیریت زمان و کنترل رفتارهای مرتبط با یادگیری
2. انگیزش درونی: علاقه به یادگیری و تلاش برای رشد شخصی
3. باور به توانایی خود: احساس خودکارآمدی و اعتماد به اینکه میتوان بر مشکلات غلبه کرد
4. انعطافپذیری شناختی: توانایی تغییر روش مطالعه یا حل مسئله در شرایط جدید
5. حمایت اجتماعی: برخورداری از حمایت خانواده، معلم، دوستان و مدرسه
6. معناداری تحصیل: درک ارتباط میان درس، آینده و اهداف شخصی
7. مهارت مقابله با استرس: توانایی مدیریت اضطراب، شکست و فشار تحصیلی
در شرایطی که برنامههای آموزشی مبهم یا تعطیلات طولانی و بیبرنامه وجود دارد، دانشآموزانی که تاب آوری تحصیلی بیشتری دارند، بهتر میتوانند نظم شخصی خود را حفظ کنند و از مسیر یادگیری فاصله نگیرند.
اما براستی تعطیلات طولانی و بیبرنامه چگونه یادگیری را مختل میکند؟
تعطیلات در ذات خود پدیدهای منفی نیست. دانشآموزان به استراحت، بازی، فراغت و تجدید انرژی نیاز دارند. مشکل زمانی ایجاد میشود که تعطیلات طولانی، ناگهانی، بدون هدف و بدون برنامه آموزشی یا تربیتی باشد. در چنین حالتی، تعطیلی از یک فرصت بازیابی روانی به عاملی برای گسست تحصیلی تبدیل میشود.
یکی از پیامدهای شناختهشده تعطیلات طولانی، فراموشی یادگیری یا کاهش مهارتهای آموختهشده است. وقتی دانشآموز برای مدت طولانی از فضای یادگیری فاصله میگیرد، بخشی از مطالب درسی، مهارتهای حل مسئله، عادت مطالعه و نظم ذهنی خود را از دست میدهد. این مسئله بهویژه در درسهایی مانند ریاضی، زبان، علوم و خواندن اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا این دروس ماهیت پیوسته و تجمعی دارند. یعنی یادگیری هر مرحله به تسلط بر مرحله قبل وابسته است.
وقتی دانشآموز پس از تعطیلات به مدرسه بازمیگردد، ممکن است احساس کند از درسها عقب افتاده است. این احساس عقبماندگی میتواند اضطراب ایجاد کند. اگر مدرسه بدون برنامه جبرانی وارد مطالب جدید شود، شکاف یادگیری بیشتر میشود. در نتیجه دانشآموز ممکن است به این باور برسد که «دیگر نمیتوانم جبران کنم». این باور یکی از نقطههای خطرناک در مسیر افت تحصیلی و ترک تحصیل است.
نقش بیبرنامگی در کاهش خودتنظیمی دانشآموز
یکی از مهمترین مهارتهای موفقیت تحصیلی، خودتنظیمی تحصیلی است.
خودتنظیمی یعنی دانشآموز بتواند هدف تعیین کند، زمان خود را مدیریت کند، تکالیف را انجام دهد، پیشرفت خود را ارزیابی کند و در صورت نیاز روش مطالعهاش را تغییر دهد.
برنامههای آموزشی منظم به شکلگیری خودتنظیمی کمک میکنند. وقتی ساعت کلاس، زمان تکلیف، برنامه امتحان و انتظارات معلم مشخص باشد، دانشآموز کمکم یاد میگیرد رفتار خود را با این ساختار هماهنگ کند. اما وقتی برنامهها نامشخص باشند، نظم بیرونی از بین میرود. در نتیجه بسیاری از دانشآموزان، بهویژه کودکان و نوجوانانی که هنوز مهارت خودتنظیمی کامل ندارند، دچار آشفتگی میشوند.
در تعطیلات بیبرنامه، معمولاً خواب و بیداری نامنظم میشود، زمان استفاده از تلفن همراه و بازیهای دیجیتال افزایش مییابد، مطالعه کاهش پیدا میکند و ارتباط روزانه با تکلیف و یادگیری قطع میشود. این روند پس از مدتی به عادت تبدیل میشود. بازگشت از این وضعیت به نظم مدرسه برای بسیاری از دانشآموزان دشوار و اضطرابزا است.
تقویت تاب آوری تحصیلی در اینجا به معنای آموزش مهارتهایی است که دانشآموز بتواند حتی در نبود ساختار بیرونی، تا حدی نظم درونی خود را حفظ کند.
ابهام آموزشی و افزایش اضطراب ناشی از عدم کنترل
در روانشناسی، یکی از عوامل مهم استرس، ادراک عدم کنترل است. وقتی فرد احساس کند نمیتواند شرایط را پیشبینی یا مدیریت کند، سطح تنش روانی او افزایش مییابد. دانشآموزان نیز از این قاعده مستثنا نیستند.
وقتی مشخص نیست کلاسها چه زمانی برگزار میشود، امتحانها چگونه خواهد بود، مطالب حذف میشود یا نه، نمرهدهی بر چه اساسی است یا معلم چه انتظاری دارد، دانشآموز در وضعیت انتظار نگرانکننده قرار میگیرد. این وضعیت میتواند موجب اضطراب مزمن شود.
اضطراب مزمن تأثیر مستقیم بر عملکرد مغز دارد. در شرایط اضطراب بالا، توجه و حافظه فعال کاهش مییابد. حافظه فعال همان ظرفیتی است که دانشآموز برای حل مسئله، فهم متن، انجام محاسبات و دنبال کردن توضیحات معلم از آن استفاده میکند. وقتی اضطراب زیاد باشد، بخشی از ظرفیت ذهن صرف نگرانی میشود و ظرفیت کمتری برای یادگیری باقی میماند.
به همین دلیل، ابهام آموزشی فقط یک مشکل مدیریتی نیست؛ بلکه یک عامل روانشناختی مؤثر بر یادگیری است.
چگونه ابهام آموزشی انگیزه را کاهش میدهد؟
انگیزه تحصیلی زمانی تقویت میشود که دانشآموز سه تجربه مهم داشته باشد:
1. احساس کند یادگیری برای او معنا دارد.
2. احساس کند تلاش او نتیجه میدهد.
3. احساس کند مسیر پیشرفت روشن و قابل دستیابی است.
ابهام آموزشی هر سه عامل را تضعیف میکند. وقتی برنامهها نامنظم و اهداف نامشخص باشند، دانشآموز نمیداند چرا باید تلاش کند. وقتی امتحانات، تکالیف یا معیارهای ارزیابی شفاف نباشند، رابطه میان تلاش و نتیجه مبهم میشود. وقتی تعطیلات طولانی بدون برنامه وجود دارد، مسیر پیشرفت قطع میشود و یادگیری حالت پراکنده پیدا میکند.
در چنین شرایطی، دانشآموز ممکن است دچار درماندگی آموختهشده شود. درماندگی آموختهشده حالتی است که فرد پس از تجربه مکرر ناکامی یا بیاثر بودن تلاشهایش، باور میکند که تلاش کردن فایدهای ندارد. این باور برای تحصیل بسیار خطرناک است؛ زیرا دانشآموز را از مشارکت فعال در یادگیری دور میکند.
یکی از نقشهای مهم تاب آوری تحصیلی مقابله با همین احساس درماندگی است. دانشآموز تابآور یاد میگیرد شکست را پایان راه نداند، بلکه آن را بازخوردی برای تغییر روش مطالعه و تلاش دوباره تلقی کند.
ارتباط میان تعطیلات بیبرنامه و نابرابری آموزشی
تعطیلات طولانی و بیبرنامه برای همه دانشآموزان اثر یکسانی ندارد. دانشآموزانی که خانوادههای برخوردارتر، والدین تحصیلکردهتر، فضای مطالعه مناسبتر و دسترسی به منابع آموزشی دارند، معمولاً بهتر میتوانند وقفههای آموزشی را جبران کنند. اما دانشآموزانی که از حمایت آموزشی و اقتصادی کمتری برخوردارند، بیشتر آسیب میبینند.
در خانوادههایی که والدین فرصت یا توانایی کمک درسی ندارند، تعطیلات طولانی ممکن است به معنای قطع کامل یادگیری باشد. نبود اینترنت مناسب، نداشتن کتاب کمکآموزشی، فضای شلوغ خانه، مسئولیتهای خانوادگی یا اشتغال زودهنگام نوجوانان میتواند خطر افت تحصیلی را بیشتر کند.
بنابراین، بیبرنامگی آموزشی فقط یک مسئله فردی نیست؛ بلکه میتواند شکاف آموزشی میان دانشآموزان را افزایش دهد. در چنین شرایطی، مدارس باید برای دانشآموزان آسیبپذیرتر برنامههای حمایتی ویژه طراحی کنند. تقویت **تاب آوری تحصیلی** نیز باید همراه با عدالت آموزشی باشد؛ زیرا نمیتوان از دانشآموز انتظار تابآوری داشت اما منابع و حمایت لازم را در اختیار او نگذاشت.
ابهام آموزشی چگونه به ترک تحصیل منجر میشود؟
مسیر ترک تحصیل معمولاً مرحلهبهمرحله شکل میگیرد. ابتدا دانشآموز دچار سردرگمی میشود. سپس به دلیل نبود برنامه روشن یا عقبماندگی درسی، اضطراب و بیانگیزگی را تجربه میکند. بعد ممکن است مشارکت او در کلاس کاهش یابد، تکالیف را انجام ندهد، نمراتش افت کند و غیبتهایش بیشتر شود. در نهایت، اگر احساس ناکامی و بیمعنایی ادامه پیدا کند، ترک تحصیل به یک گزینه جدی تبدیل میشود.
این فرایند را میتوان به صورت زنجیرهای توضیح داد:
ابهام آموزشی → اضطراب و کاهش کنترل → کاهش تمرکز و انگیزه → افت تحصیلی → احساس ناکامی → فاصله گرفتن از مدرسه → ترک تحصیل
البته همه دانشآموزان این مسیر را طی نمیکنند. عواملی مانند حمایت والدین، رابطه مثبت با معلم، مهارتهای خودتنظیمی، امید به آینده، سلامت روان و **تاب آوری تحصیلی** میتوانند این چرخه را متوقف کنند.
نقش خانواده در کاهش آسیبهای ابهام آموزشی
خانواده نخستین منبع حمایت روانی و رفتاری دانشآموز است. در شرایط ابهام آموزشی یا تعطیلات طولانی، نقش والدین بسیار مهمتر میشود. والدین میتوانند با ایجاد ساختار روزانه، گفتوگوی آرام، حمایت عاطفی و پیگیری منظم وضعیت تحصیلی، از افت عملکرد فرزندشان پیشگیری کنند.
برخی راهکارهای خانوادگی عبارتاند از:
- تنظیم ساعت خواب و بیداری
- تعیین زمان مشخص برای مطالعه سبک روزانه
- محدود کردن استفاده بیرویه از موبایل و بازیهای دیجیتال
- گفتوگو درباره نگرانیهای دانشآموز بدون سرزنش
- تشویق تلاش به جای تمرکز افراطی بر نمره
- ارتباط منظم با معلم یا مدرسه
- کمک به هدفگذاری کوتاهمدت و قابل دستیابی
- فراهم کردن فضای آرام برای مطالعه
والدین باید بدانند که فشار بیش از حد، مقایسه با دیگران و تهدید به تنبیه، اضطراب را افزایش میدهد. حمایت مؤثر یعنی ترکیبی از محبت، نظم و انتظار واقعبینانه. چنین محیطی به رشد تاب آوری تحصیلی کمک میکند.
نقش مدرسه و معلمان در تقویت تاب آوری تحصیلی
مدرسه یکی از مهمترین نهادها در پیشگیری از افت تحصیلی و ترک تحصیل است. حتی در شرایطی که تصمیمهای کلان آموزشی دچار تغییر یا ابهام است، مدرسه میتواند تا حدی با شفافسازی، ارتباط مؤثر و حمایت روانی از دانشآموزان محافظت کند.
معلمان و مدیران میتوانند اقدامات زیر را انجام دهند:
1. شفافسازی برنامهها
زمان کلاسها، تکالیف، آزمونها و انتظارات باید تا حد امکان روشن اعلام شود.
2. ارائه برنامه جبرانی
پس از تعطیلات طولانی، نباید بلافاصله وارد مباحث جدید شد. مرور، ارزشیابی تشخیصی و جبران شکافهای یادگیری ضروری است.
3. کاهش اضطراب امتحان
معیارهای ارزشیابی باید واضح باشد و دانشآموز بداند چگونه میتواند پیشرفت کند.
4. شناسایی دانشآموزان در معرض خطر
غیبتهای مکرر، افت ناگهانی نمره، انزوا، بیانگیزگی و انجام ندادن تکالیف باید جدی گرفته شود.
5. ایجاد رابطه حمایتی
رابطه مثبت معلم و دانشآموز یکی از عوامل محافظتی مهم در برابر ترک تحصیل است.
6. آموزش مهارتهای مطالعه و خودتنظیمی
بسیاری از دانشآموزان نمیدانند چگونه برنامهریزی کنند، چگونه مرور کنند یا چگونه اضطراب خود را مدیریت کنند.
7. تقویت امید و معنا
دانشآموز باید احساس کند مدرسه فقط محل نمره گرفتن نیست، بلکه فرصتی برای رشد، آینده و هویتیابی است.
تمام این اقدامات به تقویت تاب آوری تحصیلی کمک میکند و احتمال افت تحصیلی را کاهش میدهد.
راهکارهای عملی برای کاهش اضطراب و افت تحصیلی در تعطیلات طولانی
برای اینکه تعطیلات طولانی به عامل افت تحصیلی تبدیل نشود، باید میان استراحت و یادگیری تعادل ایجاد کرد. هدف این نیست که تعطیلات به مدرسه دوم تبدیل شود؛ بلکه هدف حفظ ارتباط دانشآموز با یادگیری است.
راهکارهای کاربردی عبارتاند از:
- مطالعه روزانه کوتاه، مثلاً ۳۰ تا ۶۰ دقیقه
- مرور درسهای پایه به جای شروع حجم زیاد مطالب جدید
- خواندن کتابهای غیردرسی برای تقویت مهارت خواندن
- انجام تمرینهای سبک ریاضی یا زبان
- استفاده محدود و هدفمند از آموزش آنلاین
- نوشتن برنامه هفتگی ساده
- تعیین اهداف کوچک، مانند «این هفته سه درس را مرور میکنم»
- حفظ فعالیت بدنی و خواب کافی
- کاهش زمان استفاده از شبکههای اجتماعی
- گفتوگو درباره آینده تحصیلی و شغلی به زبان ساده و امیدبخش
برنامه خوب برنامهای است که قابل اجرا باشد. برنامههای سنگین و غیرواقعبینانه معمولاً شکست میخورند و احساس ناکامی ایجاد میکنند.
تاب آوری تحصیلی چگونه از ترک تحصیل پیشگیری میکند؟
تاب آوری تحصیلی مانند یک سپر روانی و رفتاری عمل میکند. این توانایی به دانشآموز کمک میکند در برابر وقفهها و شکستهای تحصیلی، بهجای تسلیم شدن، راهحل پیدا کند. دانشآموز تابآور اگر در امتحانی نمره پایین بگیرد، آن را نشانه بیارزشی خود نمیداند؛ بلکه میپرسد: «کدام بخش را بلد نبودم؟ چگونه میتوانم جبران کنم؟ از چه کسی کمک بگیرم؟»
تاب آوری تحصیلی باعث میشود دانشآموز:
- اضطراب خود را بهتر مدیریت کند.
- از شکستهای موقت نتیجهگیری فاجعهآمیز نکند.
- برای جبران عقبماندگی برنامهریزی کند.
- از معلم، خانواده یا دوستان کمک بخواهد.
- ارتباط خود را با مدرسه حفظ کند.
- نسبت به آینده امید بیشتری داشته باشد.
- خود را قربانی کامل شرایط نداند.
بنابراین، اگرچه ابهام آموزشی و تعطیلات بیبرنامه میتوانند آسیبزا باشند، اما با تقویت تاب آوری تحصیلی میتوان اثرات منفی آنها را کاهش داد.
جمعبندی نهایی وپایان سخن اینکه ابهام و سردرگمی در برنامههای آموزشی، تعطیلات طولانی و بیبرنامه و نبود ساختار روشن در فرایند یادگیری، میتوانند بهطور جدی بر سلامت روان و عملکرد تحصیلی دانشآموزان اثر بگذارند. این عوامل با افزایش احساس عدم کنترل، اضطراب تحصیلی، کاهش تمرکز، ضعف خودتنظیمی، افت انگیزه و گسست از فضای مدرسه، زمینه افت تحصیلی و حتی ترک تحصیل را فراهم میکنند.
با این حال، پیامدهای منفی این شرایط اجتنابناپذیر نیست. خانواده، مدرسه، معلمان و سیاستگذاران آموزشی میتوانند با شفافسازی برنامهها، طراحی برنامههای جبرانی، حمایت عاطفی، آموزش مهارتهای مطالعه، کاهش اضطراب امتحان و تقویت انگیزه، از دانشآموزان محافظت کنند.
در مرکز همه این راهکارها، مفهوم **تاب آوری تحصیلی** قرار دارد. تاب آوری تحصیلی به دانشآموز کمک میکند در شرایط نامطمئن، توانایی یادگیری، امید، انگیزه و تلاش خود را حفظ کند. هرچه نظام آموزشی بتواند تاب آوری تحصیلی را در دانشآموزان، خانوادهها و مدارس تقویت کند، احتمال اضطراب، افت تحصیلی و ترک تحصیل کاهش خواهد یافت.
به بیان ساده، دانشآموزان برای موفقیت فقط به کتاب و کلاس نیاز ندارند؛ آنها به برنامه روشن، حمایت عاطفی، احساس امنیت، مهارت خودتنظیمی و امید نیاز دارند. مدرسهای که این عناصر را فراهم کند، نهتنها آموزش بهتری ارائه میدهد، بلکه از آینده روانی و اجتماعی دانشآموزان نیز محافظت میکند.
