حلقه مفقوده ارتباطات در جامعه ایران

نگاهی به مقوله ارتباطات در خانواده، آموزش، فرهنگ، سیاست و کلیه تعاملاتی که به نوعی نیازمند یک ارتباط دونفره یا چند نفره است، حکایت از ارتباطات فرادستی و فرودستی دارد و به نوعی شاهد یک اقتدار و قدرت یک سویه در اینگونه تعاملات از عرصه خصوصی تا عمومی هستیم و این گویای آن است که گفت وگو در این میدان ها یا حضور ندارد یا نارساست و این در حالی است که ریشه اکثر مشکلات در فقدان گفت وگوست. به عنوان مثال، وضعیتی که الان در جامعه ایران ملاحظه می کنیم، گویای همین فقدان گفت وگو و ارتباط یک سویه و به قولی «تک گویی» است که تاریخی دیرینه دارد. در توضیح تک گویی در معنای عام آن می توان گفت در آغاز، انسان با جهان در مقام «من»- من یکه و متمایز از دیگران مواجه می شود و آنچه از این مواجهه می گوید تا حدود زیادی تک گویانه است و این شیوه رفتاری از نهاد خانواده تا نهاد سیاست جاری و ساری است و به نوعی گویای این است که گفت وگویی در این راستا وجود ندارد و ارتباط در قالب تک گویی، مشاجره، مجادله، بحث، گپ و... است و به غلط می گویند ما با هم گفت وگو کردیم! با طرح مساله فوق، در این یادداشت، هدف آن است که به نوعی به بحث گفت وگو و فرهنگ گفت وگویی و مولفه های آن بپردازیم و در این راستا بکوشیم که چه باید کرد تا فرهنگ گفت وگو که از مولفه های اساسی جامعه مدنی و ارزش های مدنی است، در تعاملات و ارتباطات انسانی در جامعه حضور پیدا کند. در ابتدا باید به این امر مهم اشاره نمود که ماهیت رابطه تک گویانه که یک سویه بودن آن است، به نوعی پرسشگری را ناممکن می کند، چرا که پرسشگری فقط در یک رابطه دو سویه امکان پذیر است و در هر میدانی که پرسشگری در تعاملات رخت بربندد، بی تردید نابرابری حضوری فعال دارد و نابرابری و ناهمتایی تک گویانه در ارتباط اجتماعی به نابرابری رابطه فرادست- فرودست تبدیل می شود. به واقع موفقیت تک گو چه در خانواده یا فرهنگ و سیاست و...، در این است که با ایجاد احساس انفعال در آنان این باور را به آنها تلقین کند که در مقام فرودست باید از اراده او پیروی کنند.
حال اگر نگاهی به پیامدهای تک گویی در همه عرصه ها بیندازیم، جز انفعال در همه میدان های زندگی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی چه می توانیم ببینیم و در نهایت تربیت انسان هایی که استعداد و شکوفایی و اندیشه ورزی در آنان به تدریج می میرد و افزایش فرادستانی که از این باب، به همه چیز دست می یابند.

حال سوال این است که چه باید کرد که فرهنگ تک گویی در تعاملات ما کمرنگ شود و جایش را یک گفت وگوی دو جانبه و دو سویه بگیرد؟ برای پاسخ به سوال فوق، ابتدا به تعریف مفهوم گفت وگو می پردازیم. در مورد گفت وگو - یعنی والاترین ارتباط گفتاری آدمی - به تناسب تعاریف مختلف دارای مولفه هایی است که در ادامه به مهم ترین آن می پردازیم. گفت وگو؛ ارتباط گفتاری یا «عمل ارتباطی» دو فرد، فرد با گروه یا چندین فرد با یکدیگر به وسیله بیان یا نوشته است.
این ارتباط از طریق جریان و انتقال ایده و معنا در درون یا بین افراد و در میان جمع در مورد موضوع مشترک به منظور «مفاهمه و روشنگری» درباره این موضوع در فضای مشترک رابطه انجام می شود و مهم ترین مولفه های آن اعتماد، صداقت و گوش دادن است. اگر در راستای تعاریف فوق، نگاهی به تعاملات انسانی در میدان های زندگی در جامعه ایران داشته باشیم، خواهیم دید، اعتماد که سنگ زیرین یک ارتباط گفت وگویی است، سال هاست که جایش را ریا، دورویی، چاپلوسی، تک گویی، مشاجره، منازعه و بحران گرفته است و از این باب می توانیم به آمار بالای طلاق در خانواده، افزایش آسیب های اجتماعی در جامعه، فرادستی و فرودستی در میدان سیاست و زیست غیراخلاقی در فرهنگ اشاره کنیم.و انتقاد نیست، اساسا گفت وگویی هم وجود ندارد و جایش را نابرابری، تمایز، تبعیض، خشونت و منازعات اجتماعی- سیاسی گرفته است.
سوال نهایی و پایانی این یادداشت این است که چه باید کرد تا گفت وگویی مبتنی بر بستر اعتماد در همه تعاملات خانوادگی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی شکل گیرد؟ در پاسخ به سوال فوق باید گفت هدف گفت وگو، مفاهمه و روشنگری است، اگر این تفاهم و روشنگری در ارتباط خانوادگی و اجتماعی و سیاسی جاری و ساری شود، آرام آرام روابط میان انسان ها به سوی یک ارتباط دموکراتیک و انسانی حرکت می کند و اگر این گونه شود، بسیار طبیعی است که گفت وگو به عنوان یک ابزار و راهکار راهبردی می توانددر توسعه فرهنگی، اجتماعی و سیاسی در خانواده و جامعه حضوری جدی و محکم و تاثیرگذار داشته باشد.