زیست باکیفیت در عصر دیجیتال
خاطره اکبری کارشناس سلامت و روانشناس
عصر دیجیتال دنیای ما را دگرگون کرده است. امروز دیگر نمیتوان کیفیت زندگی را تنها با معیارهای سنتی مانند درآمد، مسکن یا خدمات شهری سنجید. اینترنت، شبکههای اجتماعی و فناوریهای هوشمند چنان در زندگی ما نفوذ کردهاند که کیفیت حضور و تعامل در این فضا به بخشی جداییناپذیر از مفهوم «زندگی باکیفیت» تبدیل شده است.
به گزارش میگنا بسیاری از افراد تصور میکنند زیست دیجیتال تنها به معنای داشتن گوشی هوشمند یا استفاده از اینترنت پرسرعت است، در حالی که واقعیت بسیار فراتر از این نگاه سطحی است. زیست دیجیتال در حقیقت به معنای زندگی در یک زیستبوم پیچیده است؛ زیستبومی که در آن دادهها، انسانها و فناوریها به شکلی درهمتنیده بر یکدیگر اثر میگذارند.
در این فضا میتوان صرفاً کاربر منفعل بود و تنها به استفاده روزمره از اینترنت برای سرگرمی و شبکههای اجتماعی اکتفا کرد، یا میتوان کنشگر بود و حضور خود را هدفمند کرد.
فرد کنشگر کسی است که از فناوری برای یادگیری، رشد فردی، کارآفرینی، ایجاد روابط معنادار و حتی حل مشکلات اجتماعی بهره میگیرد. همین تفاوت کوچک میان مصرفکننده بودن و کنشگر بودن، مرز میان زیستن در فضای دیجیتال و زیستن در زیستبوم دیجیتال است.
در گذشته وقتی از کیفیت زندگی سخن به میان میآمد، بیشتر به شاخصهایی همچون امنیت شغلی، سلامت جسمی یا سطح رفاه مالی توجه میشد.
اما امروزه شاخصهای تازهای در این عرصه نقشآفرین شدهاند. کیفیت اینترنت، امنیت اطلاعات شخصی، توانایی استفاده درست از شبکههای اجتماعی، مهارت در تشخیص اخبار درست از جعلی و میزان مشارکت در جوامع آنلاین از جمله معیارهایی هستند که در کنار شاخصهای سنتی، کیفیت زندگی ما را تعیین میکنند.
به بیان ساده، کیفیت زندگی امروز ترکیبی از زندگی واقعی و زندگی دیجیتال است. اگر کسی در دنیای واقعی موفق باشد اما نتواند حضور خود در فضای مجازی را مدیریت کند، کیفیت زندگیاش ناقص خواهد بود.
بر اساس شاخص جهانی کیفیت زندگی دیجیتال که توسط برخی مؤسسات معتبر بینالمللی سنجیده میشود، پنج بُعد اساسی در این حوزه مطرح است:
مقرونبهصرفه بودن اینترنت،
کیفیت اینترنت،
زیرساختهای الکترونیک،
امنیت دیجیتال و خدمات دولت الکترونیک. گزارشها نشان میدهد ایران در زمینه مقرونبهصرفه بودن اینترنت جایگاه مناسبی دارد، اما در بخش امنیت و توانمندسازی کاربران هنوز فاصله چشمگیری با استانداردهای جهانی دارد.
این واقعیت روشن میسازد که تنها توسعه زیرساخت کافی نیست، بلکه باید سرمایهگذاری گستردهای در زمینه آموزش و ارتقای سواد دیجیتال صورت گیرد.
یکی از بزرگترین سوءبرداشتها در زمینه زیست دیجیتال آن است که هرچه زمان بیشتری در فضای مجازی بگذرانیم، بهروزتر و موفقتر خواهیم بود.
در حالی که کیفیت زندگی دیجیتال به هدف و شیوه استفاده بستگی دارد، نه به مدت زمان حضور. کسی که ساعتها وقت خود را صرف مرور بیهدف شبکههای اجتماعی میکند، صرفاً یک مصرفکننده منفعل است، اما فردی که حتی در زمان محدود از اینترنت برای یادگیری یک مهارت تازه، ارتباط با متخصصان یا راهاندازی یک فعالیت اقتصادی استفاده میکند، نمونهای از زیست باکیفیت دیجیتال را تجربه میکند.
ارتباط میان زیست دیجیتال و سلامت روان نیز انکارناپذیر است.
اگر این فضا بهدرستی مدیریت نشود، میتواند زمینهساز پیامدهای منفی باشد. اعتیاد رفتاری به لایک و کامنت، کاهش عزتنفس به دلیل مقایسه با زندگیهای اغراقآمیز و فیلترشده دیگران، اضطراب ناشی از ترس جا ماندن از جریانهای اجتماعی و حتی اختلال خواب از جمله آسیبهایی است که بسیاری از کاربران با آن مواجه میشوند.
در مقابل، اگر استفاده از فضای مجازی هدفمند و آگاهانه باشد، میتواند دسترسی به منابع آموزشی گسترده، امکان کار از راه دور، ایجاد فرصتهای شغلی جدید، تقویت شبکههای اجتماعی مفید و افزایش آگاهی عمومی را به همراه داشته باشد.
امروز بخش بزرگی از کاربران تنها مصرفکننده محتوا هستند.
آنها ساعتهای طولانی در شبکههای اجتماعی پرسه میزنند بیآنکه ارزش افزودهای تولید کنند و در نهایت احساس خستگی و بیحوصلگی بر آنها غلبه میکند. اما در نقطه مقابل، کسانی که با نگاهی کنشگرانه وارد فضای دیجیتال میشوند و از آن برای تولید محتوای آموزشی، فعالیت در شبکههای تخصصی یا کارآفرینی بهره میبرند، نشان میدهند که این فضا چگونه میتواند توانمندساز و سازنده باشد.
در این میان نقش سواد دیجیتال کلیدی است.
سواد دیجیتال تنها به معنای توانایی کار با رایانه یا گوشی هوشمند نیست. این مفهوم شامل مهارتهای عمیقتری همچون جستجوی اطلاعات معتبر، تشخیص اخبار جعلی، مدیریت زمان حضور در فضای مجازی، شناخت حقوق و مسئولیتهای شهروندی در دنیای دیجیتال و رعایت امنیت شخصی و حریم خصوصی است. کشورهایی که آموزش سواد دیجیتال را جدی گرفتهاند، توانستهاند نسلی مسئولتر و آگاهتر تربیت کنند. در ایران نیز ضرورت توجه به این حوزه بیش از هر زمان دیگری احساس میشود.
خاطره اکبری نویسنده خانه تاب آوی در پایان تاکید میکند زیست باکیفیت دیجیتال به ترکیبی از عوامل مختلف وابسته است. حضور هدفمند و آگاهانه، برخورداری از سواد دیجیتال، حفظ سلامت روان و اجتماعی و ایجاد روابط پایدار از مهمترین مؤلفههای این زیستبوم به شمار میآیند. تنها با چنین نگاهی میتوان از مصرفگرایی دیجیتال فاصله گرفت و به سوی توانمندسازی دیجیتال حرکت کرد.
به گزارش میگنا بسیاری از افراد تصور میکنند زیست دیجیتال تنها به معنای داشتن گوشی هوشمند یا استفاده از اینترنت پرسرعت است، در حالی که واقعیت بسیار فراتر از این نگاه سطحی است. زیست دیجیتال در حقیقت به معنای زندگی در یک زیستبوم پیچیده است؛ زیستبومی که در آن دادهها، انسانها و فناوریها به شکلی درهمتنیده بر یکدیگر اثر میگذارند.
در این فضا میتوان صرفاً کاربر منفعل بود و تنها به استفاده روزمره از اینترنت برای سرگرمی و شبکههای اجتماعی اکتفا کرد، یا میتوان کنشگر بود و حضور خود را هدفمند کرد.
فرد کنشگر کسی است که از فناوری برای یادگیری، رشد فردی، کارآفرینی، ایجاد روابط معنادار و حتی حل مشکلات اجتماعی بهره میگیرد. همین تفاوت کوچک میان مصرفکننده بودن و کنشگر بودن، مرز میان زیستن در فضای دیجیتال و زیستن در زیستبوم دیجیتال است.
در گذشته وقتی از کیفیت زندگی سخن به میان میآمد، بیشتر به شاخصهایی همچون امنیت شغلی، سلامت جسمی یا سطح رفاه مالی توجه میشد.
اما امروزه شاخصهای تازهای در این عرصه نقشآفرین شدهاند. کیفیت اینترنت، امنیت اطلاعات شخصی، توانایی استفاده درست از شبکههای اجتماعی، مهارت در تشخیص اخبار درست از جعلی و میزان مشارکت در جوامع آنلاین از جمله معیارهایی هستند که در کنار شاخصهای سنتی، کیفیت زندگی ما را تعیین میکنند.
به بیان ساده، کیفیت زندگی امروز ترکیبی از زندگی واقعی و زندگی دیجیتال است. اگر کسی در دنیای واقعی موفق باشد اما نتواند حضور خود در فضای مجازی را مدیریت کند، کیفیت زندگیاش ناقص خواهد بود.
بر اساس شاخص جهانی کیفیت زندگی دیجیتال که توسط برخی مؤسسات معتبر بینالمللی سنجیده میشود، پنج بُعد اساسی در این حوزه مطرح است:
مقرونبهصرفه بودن اینترنت،
کیفیت اینترنت،
زیرساختهای الکترونیک،
امنیت دیجیتال و خدمات دولت الکترونیک. گزارشها نشان میدهد ایران در زمینه مقرونبهصرفه بودن اینترنت جایگاه مناسبی دارد، اما در بخش امنیت و توانمندسازی کاربران هنوز فاصله چشمگیری با استانداردهای جهانی دارد.
این واقعیت روشن میسازد که تنها توسعه زیرساخت کافی نیست، بلکه باید سرمایهگذاری گستردهای در زمینه آموزش و ارتقای سواد دیجیتال صورت گیرد.
یکی از بزرگترین سوءبرداشتها در زمینه زیست دیجیتال آن است که هرچه زمان بیشتری در فضای مجازی بگذرانیم، بهروزتر و موفقتر خواهیم بود.
در حالی که کیفیت زندگی دیجیتال به هدف و شیوه استفاده بستگی دارد، نه به مدت زمان حضور. کسی که ساعتها وقت خود را صرف مرور بیهدف شبکههای اجتماعی میکند، صرفاً یک مصرفکننده منفعل است، اما فردی که حتی در زمان محدود از اینترنت برای یادگیری یک مهارت تازه، ارتباط با متخصصان یا راهاندازی یک فعالیت اقتصادی استفاده میکند، نمونهای از زیست باکیفیت دیجیتال را تجربه میکند.
ارتباط میان زیست دیجیتال و سلامت روان نیز انکارناپذیر است.
اگر این فضا بهدرستی مدیریت نشود، میتواند زمینهساز پیامدهای منفی باشد. اعتیاد رفتاری به لایک و کامنت، کاهش عزتنفس به دلیل مقایسه با زندگیهای اغراقآمیز و فیلترشده دیگران، اضطراب ناشی از ترس جا ماندن از جریانهای اجتماعی و حتی اختلال خواب از جمله آسیبهایی است که بسیاری از کاربران با آن مواجه میشوند.
در مقابل، اگر استفاده از فضای مجازی هدفمند و آگاهانه باشد، میتواند دسترسی به منابع آموزشی گسترده، امکان کار از راه دور، ایجاد فرصتهای شغلی جدید، تقویت شبکههای اجتماعی مفید و افزایش آگاهی عمومی را به همراه داشته باشد.
امروز بخش بزرگی از کاربران تنها مصرفکننده محتوا هستند.
آنها ساعتهای طولانی در شبکههای اجتماعی پرسه میزنند بیآنکه ارزش افزودهای تولید کنند و در نهایت احساس خستگی و بیحوصلگی بر آنها غلبه میکند. اما در نقطه مقابل، کسانی که با نگاهی کنشگرانه وارد فضای دیجیتال میشوند و از آن برای تولید محتوای آموزشی، فعالیت در شبکههای تخصصی یا کارآفرینی بهره میبرند، نشان میدهند که این فضا چگونه میتواند توانمندساز و سازنده باشد.
در این میان نقش سواد دیجیتال کلیدی است.
سواد دیجیتال تنها به معنای توانایی کار با رایانه یا گوشی هوشمند نیست. این مفهوم شامل مهارتهای عمیقتری همچون جستجوی اطلاعات معتبر، تشخیص اخبار جعلی، مدیریت زمان حضور در فضای مجازی، شناخت حقوق و مسئولیتهای شهروندی در دنیای دیجیتال و رعایت امنیت شخصی و حریم خصوصی است. کشورهایی که آموزش سواد دیجیتال را جدی گرفتهاند، توانستهاند نسلی مسئولتر و آگاهتر تربیت کنند. در ایران نیز ضرورت توجه به این حوزه بیش از هر زمان دیگری احساس میشود.
خاطره اکبری نویسنده خانه تاب آوی در پایان تاکید میکند زیست باکیفیت دیجیتال به ترکیبی از عوامل مختلف وابسته است. حضور هدفمند و آگاهانه، برخورداری از سواد دیجیتال، حفظ سلامت روان و اجتماعی و ایجاد روابط پایدار از مهمترین مؤلفههای این زیستبوم به شمار میآیند. تنها با چنین نگاهی میتوان از مصرفگرایی دیجیتال فاصله گرفت و به سوی توانمندسازی دیجیتال حرکت کرد.
