دانشآموزان چه معلمی را حرفهای میدانند؟
پژوهشی درباره معلم مطلوب به روایت دانشآموزان
دانشآموز در مرکز فرایند یادگیری قرار دارد و معلم، نقش هدایتکننده و تسهیلگر این مسیر را ایفا میکند. برای ایفای مؤثر این نقش، صرف دانستن مطالب درسی کافی نیست، بلکه مجموعهای از ویژگیهای شخصیتی، اخلاقی، ارتباطی و حرفهای لازم است.
در ادبیات آموزشی، این ویژگیها معمولاً زیر عنوان «صلاحیتهای معلم» بررسی میشوند و به سه دسته کلی صلاحیتهای عمومی، حرفهای و تخصصی تقسیم میشوند. صلاحیت عمومی شامل ویژگیهای شخصیتی و رفتاری، صلاحیت حرفهای مربوط به مهارتهای تدریس و مدیریت کلاس و صلاحیت تخصصی ناظر بر دانش علمی و تسلط بر محتوای درس است.
پژوهشهای بینالمللی در سالهای اخیر نشان دادهاند که ویژگیهای معلمان نقش مهمی در پیشرفت تحصیلی و انگیزه دانشآموزان دارد. حتی برخی مطالعات نشان دادهاند بخشی از تفاوت در عملکرد تحصیلی دانشآموزان به ویژگیها و شایستگیهای معلم بازمیگردد. علاوه بر این، توانایی معلم در برقراری ارتباط مؤثر، همدلی، مدیریت هیجانات و تشویق یادگیری خودتنظیمی یعنی توانایی دانشآموز در برنامهریزی و مدیریت یادگیری خود، تأثیر مستقیمی بر مشارکت و انگیزه یادگیری دارد. با توجه به تغییرات فناوری آموزشی و گسترش یادگیری ترکیبی در ایران، بازتعریف نقش معلم و شناخت دقیقتر انتظارات دانشآموزان ضرورتی دوچندان یافته است.
مرتضی سمیعی زفرقندی، دانشیار پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش وابسته به سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، در همین راستا تحقیقی را درباره تحلیل ویژگیهای حرفهای معلمان از منظر دانشآموزان دوره دوم متوسطه با رویکردی ترکیبی انجام داده است. در این پژوهش تلاش شده است با تمرکز بر نگاه دانشآموزان دبیرستانی، چارچوبی بومی برای شناسایی و دستهبندی ویژگیهای معلمان ارائه گردد؛ چارچوبی که بتواند در سیاستگذاری آموزشی و برنامههای تربیت معلم کاربرد داشته باشد.
پژوهشگر در مرحله نخست، با ۱۲۷ دانشآموز دختر و پسر دوره دوم متوسطه استان تهران مصاحبه کرد. سپس بر اساس تحلیل گفتههای دانشآموزان، پرسشنامهای ۹۵ سؤالی طراحی شد. این پرسشنامه در مرحله دوم پس از تأیید متخصصان، میان دانشآموزان سه منطقه کشور در ۱۰ استان بهصورت تصادفی توزیع شد. سپس دادههای حاصله با روشهای آماری متداول تحلیل شدند تا الگوی نهایی ویژگیها استخراج شود.
نتایج نشان دادند دانشآموزان ویژگیهای معلمان را در سه بعد صلاحیت عمومی، حرفهای و تخصصی و در قالب ۱۳ طبقه دستهبندی میکنند. در مجموع، ۹۵ ویژگی از سوی آنان بیان شد که ۵۹ مورد آنها مثبت و متناسب با حرفه معلمی و ۳۶ مورد از نظر دانشآموزان، ویژگیهای ضعیف یا نامناسب بوده است. این ویژگیها شامل جنبههای شخصیتی، اخلاقی و ارزشی، نحوه تدریس، عدالت در برخورد با دانشآموزان و میزان مسئولیتپذیری بوده است.
بر اساس این یافتهها، هرچند برخی ویژگیهای نامناسب مانند بدخلقی، تبعیض بین دانشآموزان یا کمکاری در تدریس در میان برخی معلمان مشاهده میشود، اما میانگین دیدگاه دانشآموزان نشان میدهد معلمان فعلی از نظر آنان در مجموع دارای جایگاه و ویژگیهای قابل قبول و مناسبی هستند. همچنین تفاوت قابل توجهی میان دیدگاه دانشآموزان دختر و پسر یا مناطق مختلف کشور درباره ویژگیهای معلمان مشاهده نشد که میتواند با ساختار متمرکز برنامه درسی در کشور مرتبط باشد.
این نتایج اهمیت توجه به صدای دانشآموزان را در بهبود کیفیت آموزش نشان میدهد. از نگاه آنان، ارتباط سالم و محترمانه بین معلم و دانشآموز یکی از مهمترین عوامل موفقیت مدرسه است. چنین ارتباطی میتواند موجب افزایش عزتنفس، مشارکت بیشتر در کلاس، لذت از یادگیری و در نهایت پیشرفت تحصیلی شود. همچنین تأکید شده است که علاقه به تدریس، نخستین و مهمترین پیشنیاز حرفه معلمی است و بدون آن، سایر مهارتها نیز اثربخشی لازم را نخواهند داشت.
بر پایه این یافتهها پیشنهاد شده است دورههای آموزشی برای تقویت ویژگیهای مثبت و کاهش ویژگیهای ضعیف طراحی و اجرا شود. همچنین نتایج این پژوهش میتوانند در برنامهریزی درسی دانشگاههای تربیت معلم، بازنگری فرایندهای جذب و ارزیابی معلمان و حتی مصاحبههای استخدامی مورد استفاده قرار گیرند تا ۱۳ مؤلفه شناساییشده در ابزارهای سنجش لحاظ شوند.
قابل ذکر است این نتایج علمی در دوفصلنامه «نظریه و عمل در تربیت معلمان» وابسته به دانشگاه فرهنگیان منتشر شدهاند؛ نشریهای تخصصی که به موضوعهای مرتبط با آموزش و تربیت معلم میپردازد.
در ادبیات آموزشی، این ویژگیها معمولاً زیر عنوان «صلاحیتهای معلم» بررسی میشوند و به سه دسته کلی صلاحیتهای عمومی، حرفهای و تخصصی تقسیم میشوند. صلاحیت عمومی شامل ویژگیهای شخصیتی و رفتاری، صلاحیت حرفهای مربوط به مهارتهای تدریس و مدیریت کلاس و صلاحیت تخصصی ناظر بر دانش علمی و تسلط بر محتوای درس است.
پژوهشهای بینالمللی در سالهای اخیر نشان دادهاند که ویژگیهای معلمان نقش مهمی در پیشرفت تحصیلی و انگیزه دانشآموزان دارد. حتی برخی مطالعات نشان دادهاند بخشی از تفاوت در عملکرد تحصیلی دانشآموزان به ویژگیها و شایستگیهای معلم بازمیگردد. علاوه بر این، توانایی معلم در برقراری ارتباط مؤثر، همدلی، مدیریت هیجانات و تشویق یادگیری خودتنظیمی یعنی توانایی دانشآموز در برنامهریزی و مدیریت یادگیری خود، تأثیر مستقیمی بر مشارکت و انگیزه یادگیری دارد. با توجه به تغییرات فناوری آموزشی و گسترش یادگیری ترکیبی در ایران، بازتعریف نقش معلم و شناخت دقیقتر انتظارات دانشآموزان ضرورتی دوچندان یافته است.
مرتضی سمیعی زفرقندی، دانشیار پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش وابسته به سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، در همین راستا تحقیقی را درباره تحلیل ویژگیهای حرفهای معلمان از منظر دانشآموزان دوره دوم متوسطه با رویکردی ترکیبی انجام داده است. در این پژوهش تلاش شده است با تمرکز بر نگاه دانشآموزان دبیرستانی، چارچوبی بومی برای شناسایی و دستهبندی ویژگیهای معلمان ارائه گردد؛ چارچوبی که بتواند در سیاستگذاری آموزشی و برنامههای تربیت معلم کاربرد داشته باشد.
پژوهشگر در مرحله نخست، با ۱۲۷ دانشآموز دختر و پسر دوره دوم متوسطه استان تهران مصاحبه کرد. سپس بر اساس تحلیل گفتههای دانشآموزان، پرسشنامهای ۹۵ سؤالی طراحی شد. این پرسشنامه در مرحله دوم پس از تأیید متخصصان، میان دانشآموزان سه منطقه کشور در ۱۰ استان بهصورت تصادفی توزیع شد. سپس دادههای حاصله با روشهای آماری متداول تحلیل شدند تا الگوی نهایی ویژگیها استخراج شود.
نتایج نشان دادند دانشآموزان ویژگیهای معلمان را در سه بعد صلاحیت عمومی، حرفهای و تخصصی و در قالب ۱۳ طبقه دستهبندی میکنند. در مجموع، ۹۵ ویژگی از سوی آنان بیان شد که ۵۹ مورد آنها مثبت و متناسب با حرفه معلمی و ۳۶ مورد از نظر دانشآموزان، ویژگیهای ضعیف یا نامناسب بوده است. این ویژگیها شامل جنبههای شخصیتی، اخلاقی و ارزشی، نحوه تدریس، عدالت در برخورد با دانشآموزان و میزان مسئولیتپذیری بوده است.
بر اساس این یافتهها، هرچند برخی ویژگیهای نامناسب مانند بدخلقی، تبعیض بین دانشآموزان یا کمکاری در تدریس در میان برخی معلمان مشاهده میشود، اما میانگین دیدگاه دانشآموزان نشان میدهد معلمان فعلی از نظر آنان در مجموع دارای جایگاه و ویژگیهای قابل قبول و مناسبی هستند. همچنین تفاوت قابل توجهی میان دیدگاه دانشآموزان دختر و پسر یا مناطق مختلف کشور درباره ویژگیهای معلمان مشاهده نشد که میتواند با ساختار متمرکز برنامه درسی در کشور مرتبط باشد.
این نتایج اهمیت توجه به صدای دانشآموزان را در بهبود کیفیت آموزش نشان میدهد. از نگاه آنان، ارتباط سالم و محترمانه بین معلم و دانشآموز یکی از مهمترین عوامل موفقیت مدرسه است. چنین ارتباطی میتواند موجب افزایش عزتنفس، مشارکت بیشتر در کلاس، لذت از یادگیری و در نهایت پیشرفت تحصیلی شود. همچنین تأکید شده است که علاقه به تدریس، نخستین و مهمترین پیشنیاز حرفه معلمی است و بدون آن، سایر مهارتها نیز اثربخشی لازم را نخواهند داشت.
بر پایه این یافتهها پیشنهاد شده است دورههای آموزشی برای تقویت ویژگیهای مثبت و کاهش ویژگیهای ضعیف طراحی و اجرا شود. همچنین نتایج این پژوهش میتوانند در برنامهریزی درسی دانشگاههای تربیت معلم، بازنگری فرایندهای جذب و ارزیابی معلمان و حتی مصاحبههای استخدامی مورد استفاده قرار گیرند تا ۱۳ مؤلفه شناساییشده در ابزارهای سنجش لحاظ شوند.
قابل ذکر است این نتایج علمی در دوفصلنامه «نظریه و عمل در تربیت معلمان» وابسته به دانشگاه فرهنگیان منتشر شدهاند؛ نشریهای تخصصی که به موضوعهای مرتبط با آموزش و تربیت معلم میپردازد.
مرجع : خبرگزاری ایسنا
