طرحواره رهاشدگی چیست؟ نحوه تشخیص + درمان

آیا فردی را سراغ دارید که در برقراری رابطه جدی و عاطفی با دیگران ناتوان است، چون دچار یک حس بی‌اعتمادی نسبت به افرادی هست که با آن‌ها رابطه دارند؟ یا کسی را سراغ دارید که تحت هر شرایطی می‌خواهد در رابطه باشد؟ چون طاقت تنهایی را ندارد!

هر دوی این حالت ممکن است نشانه‌هایی از یک تله یا طرحواره باشد؛ طرحواره رهاشدگی.

طرحواره یک چارچوب شناختی است که یک میانبر ذهنی برای ما فراهم می‌کند تا بتوانیم سریع تصمیم بگیریم و اطلاعات را تفسیر کنیم. همانطور که از نامش پیداست، ایجاد طرحواره رهاشدگی ممکن است در احساس ناامنی و ترس از رهاشدگی آشکار شود.

آیا فکر می‌کنید ممکن است این طرحواره را داشته باشید؟
اگر در حال بررسی این هستید که آیا طرحواره رهاشدگی با شما همخوانی دارد یا خیر، در اینجا چند سوال مطرح شده است که باید در مورد آنها فکر کنید.
آیا شما:
✽ اغلب نگران از دست دادن افراد نزدیک خود (مثلاً شریک زندگی، فرزندان، دوستان و غیره) هستید؟
✽ وقتی شریک(های) فعلی یا قبلی خود را می‌بینید، اضطراب، خشم یا حسادت را تجربه می‌کنید: با دوستان یا همکاران خود وقت می‌گذراند؟ بدون شما به تعطیلات یا سفرهای کاری می‌رود؟ دیرتر از حد انتظار به خانه می‌آید؟ آیا به پیام‌ها یا تماس‌های تلفنی شما پاسخ نمی‌دهد؟
✽ نگران هستید که افراد غیرقابل اعتماد هستند و ممکن است به طور آنی از روابط خارج شوند؟

طبیعی است که احساس کنید نیاز دارید برای افرادی که دوستشان دارید بجنگید و می‌خواهید آنها در زندگی شما بمانند.

باید بپذیریم که داشتن طرحواره رهاشدگی می‌تواند یک مکانیسم مقابله‌ای برای آسیب‌های گذشته یا تجربیات نامطلوب دوران کودکی باشد. اگرچه این ممکن است برای بقا سازگارانه باشد، اما اگر چنین ترس‌ها و ناامنی منجر به رفتارهای خود تخریبی یا آسیب به روابط بین فردی شود، ممکن است ناسازگارانه شود. داشتن این طرحواره همچنین رد چنین باورهایی را دشوارتر می‌کند، زیرا ما اغلب به شیوه‌ای نه چندان مفید بر اساس چنین افکاری عمل می‌کنیم.

تله رهاشدگی می‌تواند اضطراب، افسردگی، استرس مزمن و الگوهای رفتاری ناسالم در روابط بین‌فردی ایجاد کند.

اگر خود را در چرخه معیوب این طرحواره گیر افتاده می‌بینید، ممکن است بخواهید به دنبال درمان باشید تا به شما در مقابله بهتر با پریشانی کمک کند.


طرحواره رهاشدگی چیست؟
 طرحواره رهاشدگی (Abandonment Schema) یکی از تله‌های ذهنی رایج است که در آن فرد باور عمیقی به ترک شدن، طرد شدن و تنها ماندن دارد. این باور می‌تواند ناشی از تجربیات تلخ دوران کودکی مانند جدایی از والدین، از دست دادن عزیزان، بی‌توجهی والدین یا برآورده نشدن نیازهای عاطفی باشد. افراد مبتلا به طرحواره رهاشدگی دائماً در ترس از دست دادن روابط عاطفی، دوستان و حتی اطرافیان خود به سر می‌برند غرق هستند.
این ترس می‌تواند منجر به رفتارهای مخربی شود که روابط آن‌ها را به خطر می‌اندازد.

بنابراین طرحواره رهاشدگی، یک باور ذهنی است که در آن افراد احساس رها شدن و طرد شدن از سمت اطرافیان دارند و نسبت به از دست دادن افراد مهم زندگی خود ترس زیادی دارند.
تله رهاشدگی همچون طرحواره‌های دیگر باعث بروز مشکلات زیادی در زندگی افراد درگیر این طرحواره می‌شود.

نشانه‌های طرحواره رهاشدگی

افراد با طرحواره رهاشدگی ممکن است علائم زیر را از خود نشان دهند:
وابستگی شدید عاطفی: این افراد به شدت به اطرافیان خود وابسته‌اند و دوری از آن‌ها را به سختی تحمل می‌کنند.
کنترل‌گری و انحصارطلبی: به دلیل ترس از رها شدن، سعی در کنترل اطرافیان و محدود کردن روابط آن‌ها دارند.
حساسیت بیش از حد به طرد شدن: هر گونه کم‌محلی، تأخیر در پاسخ به پیام یا لغو قرار ملاقات را نشانه‌ای از طرد شدن تلقی می‌کنند.
دشواری در ابراز احساسات: از ترس طرد شدن، تمایل به ابراز احساسات خود ندارند.
انتخاب روابط ناسالم: به دلیل الگوی ذهنی رها شدن، ممکن است جذب افراد عاطفی‌دست نیافتنی یا بی‌تعهد شوند.
ترس از صمیمیت: به دلیل ترس از وابستگی و در نهایت رها شدن، از برقراری روابط عمیق دوری می‌کنند.
سوءظن و حسادت: به اطرافیان خود به راحتی شک می‌کنند و نسبت به روابط آن‌ها با دیگران حسادت می‌ورزند.
اضطراب جدایی: دوری کوتاه‌مدت از عزیزانشان باعث ایجاد اضطراب شدید می‌شود.
ناامیدی و افسردگی: احساس طرد شدن و تنهایی می‌تواند منجر به افسردگی و ناامیدی شود.


علائم و نشانه‌ها:
چسبندگی؛ تمایل مداوم به بودن با افراد مهم زندگی
احساس مالکیت نسبت به دیگران
جستجوی مداوم برای اطمینان خاطر
حسادت شدید
خشم یا افسردگی شدید پس از طرد شدن
گوش به زنگ بودن بیش از حد برای نشانه‌هایی که ممکن است نشان دهنده پایان یک رابطه باشد خراب کردن روابط با ترک کردن قبل از طرف مقابل

علت به وجود آمدن تله رهاشدگی چیست؟
طرحواره رهاشدگی چگونه ایجاد می‌شود؟
معمولاً فقدان دلبستگی ایمن از سنین پایین ممکن است باعث ایجاد طرحواره رهاشدگی شود. محیطی با عشق، مراقبت، گرمی و توجه غیرقابل پیش‌بینی، مانع از جلب اعتماد و درک مفاهیم یک رابطه سالم می‌شود. گاهی اوقات، مراقبان نیز ممکن است از مشکلات سلامت روان، بی‌ثباتی عاطفی یا سوءمصرف مواد رنج ببرند که بر توانایی آنها در مراقبت از کودک تأثیر می‌گذارد.

همچنین ممکن است کودکی در گذشته رها شده یا مورد بی‌توجهی قرار گرفته باشد که ممکن است آسیب‌هایی را به همراه داشته باشد و منجر به این فکر شود که افراد ممکن است هر زمان آنها را ترک کنند یا هیچ رابطه‌ای نمی‌تواند ابدی باشد.

طرحواره رها شدگی در دوران کودکی می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود، دلایلی مانند برآورده نشدن نیازها در کودکی، ارتباط ناسالم و ناکافی با والدین( به علت اختلال روانی والدین) ، مشکلات زندگی و غیره. در شرایطی که کودک در آن احساس تنها شدن یا رها شدن می‌کند به مرور طرحواره‌‌ی رهاشدگی در ذهن او شکل می‌گیرد.


توضیحات بیولوژیکی برای طرحواره‌های رهاشدگی
آمیگدال - بخشی از مغز که ترس را پردازش می‌کند در سنین پایین بیش از حد حساس می‌شود. با بزرگ شدن، وقتی با افرادی روبرو می‌شویم که رفتارهایی مشابه مراقبان ما نشان می‌دهند، طرحواره رهاشدگی فعال می‌شود. آمیگدال با تشخیص این رفتارها، پاسخ "جنگ یا گریز" را آغاز می‌کند و احساس اضطراب، ناامنی و گاهی اوقات خشم یا افسردگی ایجاد می‌کند.


حالا چند مورد از علت‌های به وجود آمدن طرحواره رهاشدگی را در این بخش آورده‌ایم:

بی‌توجهی به نیازهای فرزند
کودکان نیازهایی دارند که بخش بزرگی ازآن‌ها باید توسط والدین پاسخ داده شود؛ مثلا نیاز کودک به تغذیه، امنیت و دلبستگی که توسط والدین ارضا می‌شود. در صورتی‌که نیازهای اصلی و ابتدایی افراد در طول دوران رشد، توسط والدین رفع نشود و نسبت به آن‌ها بی‌توجهی شود زمینه شکل‌گیری طرحواره رهاشدگی در افراد ایجاد می‌شود.

فوت والدین
با فوت والدین، کودک از رابطه عاطفی و محبت محروم می‌شود. شرایط این چنینی که در آن کودک از وجود کسی‌ که نیازهای روحی و عاطفی او را برآورده می‌ساخته محروم می‌شود زمینه ساز طرحواره رهاشدگی در افراد است.

تنش در خانواده
تنش‌ و درگیری‌های شدید و بلند مدت در خانواده گاهی باعث ایجاد احساس تنهایی، تله رهاشدگی و بی‌ثباتی در فرزندان می‌شود. در خانواده‌هایی که دعواهای طولانی مدت ادامه پیدا کرده و حل و فصل نشده‌اند، افراد، بیشتر مستعد طرحواره رهاشدگی هستند.

بد رفتاری پدر و مادر
والدینی که رفتارهای بد و پرخاشگرانه مانند تنبیه جسمی و رفتاری با فرزندان خود دارند، باعث ایجاد احساس تنهایی و رهاشدگی در کودک خود می‌شوند. کودکی که باید حمایت عاطفی و محبت از والدین خود دریافت کند، توسط آن‌ها طرد شده و احساس تنهایی می‌کند.

کارکرد مغز
در مغز ما قسمتی به نام آمیگدال وجود دارد که وظیفه تشکیل خاطرات احساسی و ایجاد واکنش‌های هیجانی از قبیل اضطراب و ناامنی را برعهده دارد. افرادی که درگیر طرحواره رهاشدگی هستند، در زمان کودکی یا نوجوانی احساسات تنهایی یا طرد شدگی را تجربه کرده‌اند؛ این خاطره احساسی در بخش آمیگدال مغز ذخیره شده و فرد در بزرگسالی هنگامی که با اشخاص شبیه به والدین خود روبرو می‌شود آن خاطره احساسی در او فعال می‌شود. 


انواع طرحواره رهاشدگی
طرحواره رهاشدگی دو نوع دارد که هر کدام از این دو به علت شرایط خاصی در دوران کودکی شکل می‌گیرند. اگر محیط دوران کودکی فرد، از لحاظ هیجانی کاملا بی‌ثبات باشد و کودک به هیچ عنوان رنگ امنیت و ثبات را نبیند، رهاشدگی مبتنی بر بی‌ثباتی در ذهن او شکل می‌گیرد. همچنین اگر محیط زندگی کودک به شدت حمایت‌گر باشد به طوری که کودک با هیچ چالشی در زندگی مواجه نشود، رهاشدگی براساس وابستگی در ذهن کودک، نقش خواهد بست.

1. طرحواره رهاشدگی بی‌ثباتی
کودکی که در دوران اولیه زندگی دچار بی‌ثباتی و فقدان شدید باشد، به این معنی است که او در رابطه با افراد مهم زندگی خود مانند پدر، مادر، خواهر، برادر، و دوستان صمیمی روابط عاطفی ناپایداری را تجربه کرده‌است. افرادی که طرحواره رهاشدگی مبتنی بر بی‌ثباتی دارند می‌توانند مدت زیادی تنها بمانند، آنها وارد روابط صمیمی نمی‌شوند زیرا می‌ترسند صدمه ببینند.

2. طرحواره رهاشدگی
به دلیل وابستگی افراطی در طرحواره رهاشدگی براساس وابستگی، فرد در دوران کودکی، والدین بسیار حمایتگری داشته و با هیچ چالشی در زندگی روبرو نشده است.

فرد دچار تله رهاشدگی مبتنی بر وابستگی، اعتقاد دارد که نمی‌تواند به تنهایی از پس زندگی بر‌آید و برای باز کردن گره‌های زندگی و مشکلات خود به فردی مستقل و قوی نیازمند است.

در دام تنهایی: درک عمیق طرحواره رهاشدگی متا توضیحات: احساس می‌کنید همه شما را ترک می‌کنند؟ با طرحواره رهاشدگی آشنا شوید. 

انواع دیگر طرحواره رهاشدگی
طرحواره رهاشدگی می‌تواند اشکال مختلفی داشته باشد. برخی از انواع رایج آن عبارتند از:
طرحواره رهاشدگی عاطفی (Emotional Deprivation Schema):
در این نوع، فرد احساس می‌کند که نیازهای عاطفی او در دوران کودکی برآورده نشده است و در روابط عاطفی بزرگسالی نیز به دنبال جبران این محرومیت است.

طرحواره رهاشدگی رمانتیک (Romantic Abandonment Schema):
ترس شدید از طرد شدن و تنها ماندن در روابط عاطفی رمانتیک. طرحواره رهاشدگی بی ثباتی روابط (Unstable Relationships Schema): باور به این‌که روابط آن‌ها دیر یا زود به شکست منجر می‌شود و هیچ رابطه‌ای به دوام نخواهد انجامید.

 

درمان و راهکارهای مقابله با طرح‌واره رهاشدگی
تله رهاشدگی معمولاً با سایر طرح‌واره‌های ناسازگار اولیه مانند طرح‌واره وابستگی، نقص/شرم و اطاعت در ارتباط است، به همین دلیل درمان آن چالش‌برانگیز می‌تواند امّا درمان آن امکان‌پذیر است.

1- طرح‌واره درمانی
طرح‌واره درمانی روشی مؤثر است که بر تجارب دوران کودکی و رابطه درمانی تمرکز دارد. اگرچه تغییر طرح‌واره‌های ناسازگار کار ساده‌ای نیست، اما با تلاش مداوم و درمان مناسب، امکان‌پذیر است.

2- انتخاب افراد مناسب برای ارتباط
بررسی کنید که آیا افراد اطراف شما طرح‌واره رهاشدگی شما را تشدید می‌کنند. افرادی را انتخاب کنید که احساس امنیت و آرامش به شما می‌دهند.

3- جلوگیری از فاجعه سازی
افراد دارای طرح‌واره رهاشدگی تمایل دارند که: رفتارهای دیگران را به‌اشتباه، نشانه ترک شدن تلقی کنند. مدام سناریوهای بدبینانه را در ذهن خود مرور کنند.
به جای آن موارد زیر را امتحان کنید: برای افکار منفی خود شواهد واقعی بیاورید. به عزیزان خود اعتماد کنید و از نتیجه‌گیری عجولانه پرهیز کنید.

4- تمرین ذهن‌آگاهی (Mindfulness) اضطراب ناشی از تله رهاشدگی اغلب بر آینده و اتفاقات احتمالی متمرکز است. تمرین‌های مدیتیشن و ذهن‌آگاهی کمک می‌کنند که در لحظه حال بمانید و نگرانی‌های خود را مدیریت کنید.

5- مراجعه به روان‌شناس/روان درمانگر
اگر طرح‌واره رهاشدگی دارید، ممکن است خشم، ناراحتی و اضطراب سرکوب‌شده‌ای نسبت به گذشته یا روابط فعلی خود داشته باشید.

درمان روان‌شناختی بهترین راه برای:
بررسی و پردازش این احساسات
ایجاد توقعات و مرزهای سالم در روابط

جمع‌بندی
تله رهاشدگی اغلب در کودکی ریشه دارد و می‌تواند بر روابط و سلامت روان فرد تاثیر بگذارد. امّا با آگاهی در مورد آن و درمان مناسب می‌توانید بر آن غلبه کرده و روابط خود را تقویت کنید.