رسانه، خشونت و تابآوری اجتماعی
دکتر محمدرضا مقدسی مشاور عالی ماموریت ملی تاب آوری فرهنگی
رسانه، خشونت و تابآوری اجتماعی سه پدیدهای هستند که در جهان امروز بهطور جدی در زندگی ما حضور دارند. رسانهها بهعنوان ابزار ارتباطی و فرهنگی، نقش مهمی در شکل دادن به برداشت ما از خشونت ایفا میکنند.
خشونت بهعنوان واقعیتی اجتماعی، میتواند فردی، جمعی، سیاسی یا ساختاری باشد. در برابر آن، تابآوری اجتماعی به معنای توانایی جامعه برای مقاومت، بازسازی و سازگاری با بحرانها تعریف میشود. این سه عنصر وقتی کنار هم قرار میگیرند، یک مثلث پیچیده میسازند که فهم آن برای آینده جوامع ضروری است.
رسانه خشونت را بازنمایی میکند، آن را به تصویر میکشد و حتی گاهی بزرگتر از واقعیت نشان میدهد. از سوی دیگر، خشونت جامعه را دچار بحران میکند و تابآوری اجتماعی بهعنوان پاسخی به این بحرانها شکل میگیرد. رسانه در این میان میتواند هم تقویتکننده تابآوری باشد و هم تضعیفکننده آن. به همین دلیل مطالعه این سهگانه اهمیت زیادی دارد.
رسانه و خشونت همواره رابطهای پیچیده داشتهاند. خشونت از نظر رسانه جذابیت خبری دارد، زیرا توجه مردم را جلب میکند.اخبار جرم، درگیری و جنگ همواره پرمخاطبترین بخش رسانهها بودهاند. این مسئله باعث شده خشونت در رسانهها بیش از واقعیت روزمره دیده شود.
نمایش خشونت در فیلمها، بازیهای ویدئویی و سریالها هم به این چرخه دامن زده است. تحقیقات نشان میدهد که تماشای مکرر خشونت میتواند به عادیسازی آن بینجامد و حساسیت افراد نسبت به رنج دیگران کاهش یابد. این موضوع در جوامع مختلف نمود پیدا کرده است. در کشورهای غربی، بازیها و فیلمهای خشونتآمیز بیشتر بهعنوان سرگرمی دیده میشوند، در حالی که در جوامع خاورمیانه که خود تجربه خشونت واقعی بیشتری دارند، این بازنماییها میتواند دردناکتر و تأثیرگذارتر باشد.
از سوی دیگر، رسانه خود میدان نبرد خشونت نیز هست. گروههای تروریستی حملات خود را به گونهای طراحی میکنند که بیشترین بازتاب رسانهای را داشته باشد. دولتها نیز از رسانه برای پنهانسازی یا توجیه خشونت استفاده میکنند. در عصر شبکههای اجتماعی، حتی خبر جعلی و تصاویر دستکاریشده میتوانند به ابزاری برای خشونت روانی علیه جامعه تبدیل شوند.
در مقایسه، رسانههای سنتی مثل تلویزیون و روزنامه بیشتر به کنترل جریان خبر میپرداختند، اما رسانههای دیجیتال امکان مشارکت فعال مردم را فراهم کردند. این امر باعث شد خشونت سریعتر منتشر شود و گاهی بدون فیلتر در معرض دید میلیونها نفر قرار گیرد. بنابراین، رسانه il خشونت را بازتاب میدهد و هم در مواردی میتواند آن را شکل میدهد و گاهی حتی تولید کند.
خشونت در هر جامعهای اثرات گستردهای دارد. این اثرات فقط جراحت یا مرگ نیست، چه بسا شامل فروپاشی اعتماد اجتماعی، تضعیف نهادها و آسیبهای روانی نیز میشود. در مقابل این تهدیدها، جوامع تلاش میکنند تابآوری نشان دهند. تابآوری اجتماعی به معنای توانایی جامعه در تحمل بحران، بازسازی خود و یافتن مسیرهای تازه برای ادامه زندگی است.
بهعنوان مثال، پس از زلزلهها یا حملات تروریستی، شاهد آن هستیم که مردم بهصورت خودجوش برای کمک به یکدیگر اقدام میکنند. مراسم یادبود، کمیسیونهای حقیقتیاب و فعالیتهای مدنی، همگی ابزارهایی برای بازسازی اعتماد اجتماعی و ایجاد معنا پس از خشونت هستند.
تابآوری همیشه مثبت نیست ما با مفهوم تاب آوری سمی هم آشنا هستیم .
گاهی جوامع به جای مبارزه با خشونت، آن را عادی میکنند و در نتیجه چرخه خشونت تکرار میشود. همچنین ممکن است گاهی با نام «تابآوری» قوانین سختگیرانه و اقتدارگرایانه ای اعمال شود. بنابراین والبته با احتیاط و تامل شاید بتوان گفت تابآوری اجتماعی مفهومی پیچیده و دوگانه است که هم میتواند آیندهای بهتر بسازد و هم میتواند خشونت را تداوم بخشد.
البته جای امیدواری است که رسانه در برابر خشونت فقط نقش نمایشگر ندارد، بلکه میتواند ابزاری برای تقویت تابآوری اجتماعی باشد. پس از بحران، رسانهها اطلاعات مهم را منتقل میکنند، مردم را راهنمایی میکنند و امید را زنده نگه میدارند.
شبکههای اجتماعی به مردم اجازه میدهند تجربیات خود را به اشتراک بگذارند، همبستگی نشان دهند و روایتهای تازهای از مقاومت و بقا بسازند.
اما رسانه میتواند اثرات منفی هم داشته باشد. پخش مکرر تصاویر خشونتآمیز باعث میشود افراد دوباره دچار ترس و اضطراب شوند. همچنین، انتشار اخبار جعلی یا شایعات میتواند تابآوری جامعه را تضعیف کند.
رسانه نقشی دوگانه دارد: هم میتواند تابآوری را تقویت کند و هم میتواند آن را تضعیف نماید. نکته کلیدی، نحوه استفاده از رسانه و نوع روایتهایی است که در جامعه غالب میشوند.
وقتی رسانه، خشونت و تابآوری را کنار هم میگذاریم، متوجه میشویم که این سه حوزه به صورت چرخهای به هم متصل هستند و حتی گاهی میتوانند اثر یکدیگر را تشدید کنند.
رسانه خشونت را بازنمایی و تقویت میکند؛ خشونت تابآوری اجتماعی را به چالش میکشد؛ و تابآوری از طریق رسانه شکل میگیرد و بازتعریف میشود. این چرخه یک حلقه بازخوردی پیچیده میسازد.
به بیان دیگر، رسانه خشونت را به نمایش میگذارد و آن را به موضوعی جهانی تبدیل میکند. این نمایش بر تابآوری اجتماعی اثر میگذارد: یا مردم را دچار اضطراب میکند و یا آنها را به مقاومت و همبستگی برمیانگیزد. سپس تابآوری در رسانه روایت میشود و این روایتها دوباره بر درک خشونت و نحوه مواجهه با آن اثر میگذارند.
این چرخه نشان میدهد که هیچیک از این سه عنصر بهتنهایی قابل درک نیست.
رسانه، خشونت و تابآوری اجتماعی یک مثلث پویا میسازند که دائماً در حال بازتولید و تغییر است. فهم این چرخه برای برنامهریزیهای اجتماعی و سیاسی آینده ضروری است.
دکترمحمدرضا مقدسی پدر تاب آوری ایران تاکید میکند رسانه، خشونت و تابآوری اجتماعی سه پدیدهای هستند که رابطهای پویا و پیچیده دارند. رسانه خشونت را نمایش میدهد، آن را تقویت میکند و معنا میبخشد. خشونت جامعه را دچار بحران میکند و تابآوری اجتماعی را برمیانگیزد. رسانه دوباره این تابآوری را روایت و بازتولید میکند. این چرخه نشان میدهد که هیچیک از این سه عنصر بهطور مستقل قابل فهم نیست.
چالش اصلی این است که چگونه میتوان از رسانه بهعنوان ابزاری برای تقویت تابآوری مثبت استفاده کرد، نه ابزاری برای ترس و خشونت. اگر رسانه بتواند روایتهای امید، عدالت و همبستگی را تقویت کند، تابآوری اجتماعی میتواند به بهبود واقعی جوامع منجر شود. در غیر این صورت، خطر بازتولید خشونت همچنان وجود خواهد داشت.
