وقتی قلب مردان در سکوت می‌شکند

شاید در باور عمومی این‌گونه جا افتاده باشد که مردان در برابر طوفان‌های عاطفی محکم‌ترند، کمتر اشک می‌ریزند و زودتر از گرداب تنهایی عبور می‌کنند. اما دنیای علم، روان‌شناسی و فیزیولوژی بدن انسان واقعیت کاملاً متفاوتی را نشان می‌دهد. شکست عشقی برای مردان یک زلزله خاموش است؛ بحرانی که از مغز آغاز می‌شود، روان را درهم می‌ریزد و در نهایت درست روی مرکز تپنده زندگی یعنی قلب فرود می‌آید. درد جدایی یک توهم شاعرانه نیست؛ واکنشی است کاملاً زیستی که می‌تواند بندبند وجود انسان را بسوزاند و ردپایی عمیق بر سلامت جسم بر جای بگذارد.

وقتی پیوند عاطفی عمیقی پاره می‌شود، مغز انسان وضعیت را درست شبیه به یک درد شدید فیزیکی شناسایی می‌کند. تصاویر ثبت‌شده در اسکن‌های مغزی نشان می‌دهند که پس از پایان ناگهانی یک رابطه، همان بخش‌هایی از مغز روشن می‌شوند که هنگام سوختگی شدید یا شکستگی استخوان فعال می‌گردند. در مردانی که عادت کرده‌اند احساسات خود را پنهان کنند و غم را در سکوت فرو بخورند، این درد عصبی راهی برای خروج پیدا نمی‌کند و در اعماق تن محبوس می‌شود.

جدایی یا روبه‌رو شدن با واقعیت تلخ پایان، سیستم عصبی بدن بلافاصله اعلام خطر می‌کند. فرمان ترشح بی‌پایان هورمون‌های استرس مانند آدرنالین، نورآدرنالین و کورتیزول صادر می‌شود. این هورمون‌ها در حالت عادی به انسان کمک می‌کنند از خطر فرار کند، اما وقتی منشأ خطر در درون روح است، طوفان هورمونی متوقف نمی‌شود. رگ‌های خونی ناگهان منقبض می‌شوند، فشار خون بالا می‌رود، ریتم تپش قلب نامنظم می‌گردد و قلب بیچاره در تله‌ای از ضربان‌های بی‌قرار گرفتار می‌شود. مردی که پشت میز کارش نشسته یا در خلوت شب به نقطه‌ای خیره شده، در درون خود بار سنگین یک جنگ تمام‌عیار را به دوش می‌کشد؛ جنگی که در آن قلب، بی‌پناه‌ترین میدان نبرد است.

علم پزشکی پدیده‌ای واقعی و مستند به نام «کاردیومیوپاتی تاکوتسوبو» را معرفی می‌کند که در زبان ساده به آن «سندرم قلب شکسته» می‌گویند. در این عارضه، به دنبال یک شوک روانی یا سوگ بزرگ، ناگهان بخش پایینی بطن چپ قلب به دلیل هجوم غیرقابل تحمل هورمون‌های استرس فلج می‌شود و شکل یک کوزه ژاپنی با دهانه باریک و بدنه بادکرده را به خود می‌گیرد. علائم این بیماری آن‌چنان به سکته قلبی شبیه است که بیمار احساس سنگینی مرگبار، درد تیرکشنده تا نوک انگشتان دست و ناتوانی در نفس کشیدن پیدا می‌کند.

اگرچه سندرم قلب شکسته در کل میان زنان مسن‌تر بیشتر گزارش می‌شود، اما یافته‌های پژوهش‌های گسترده بین‌المللی مانند بررسی‌هایی که در ژورنال‌های معتبر قلب و عروق منتشر شده، حقیقت تلخی را برای مردان آشکار کرده است.
وقتی مردان به این سندرم مبتلا می‌شوند و کارشان به بیمارستان می‌کشد، شدت آسیب و خطر عوارض خطرناک در آن‌ها به مراتب بیشتر است.
دلیل این امر تا حدی به ساختار فیزیولوژیک و تا حد زیادی به شیوه مواجهه مردان با رنج برمی‌گردد؛ مردان دیرتر متوجه وخامت اوضاع می‌شوند، درد جسمی خود را دست‌کم می‌گیرند و زمانی مراجعه می‌کنند که بخش قابل‌توجهی از توان عضلات قلب تحلیل رفته است.

تنهایی و انزوا پس از جدایی، سم مهلک دیگری است که قطره‌قطره در شریان‌های مرد تزریق می‌شود. جامعه اغلب از مردان انتظار دارد که استوار بمانند، خم به ابرو نیاورند و پس از چند روز به روال عادی زندگی برگردند. این سرکوب اجباری، خواب شبانه را تارومار می‌کند. شب‌های بی‌پایانی که با بی‌خوابی، بیداری‌های مکرر، کابوس و هجوم خاطرات سپری می‌شوند، اجازه ترمیم به عضله خسته قلب را نمی‌دهند. خواب ناکافی و بی‌کیفیت به مرور زمان التهاب دیواره رگ‌ها را افزایش می‌دهد و خطر ایجاد پلاک‌های انسدادی را دوچندان می‌کند.

علاوه بر تغییرات شیمیایی بدن، رفتارهای تخریبی پس از شکست عشقی نیز قلب مردان را از پا درمی‌آورد. بسیاری از مردان برای پر کردن خلاء جانکاهی که در روحشان دهان باز کرده، به رفتارهای آسیب‌رسان پناه می‌برند؛ کشیدن نخ به نخ سیگار، نشستن‌های طولانی و بی‌هدف، حذف وعده‌های غذایی سالم، دوری از هرگونه فعالیت ورزشی و حبس کردن خود در اتاق‌های تاریک. این زنجیره از عادات مخرب، ظرف چند ماه می‌تواند شریان‌های قلبی را سال‌ها پیرتر و فرسوده‌تر کند.

حزن و اندوه ناشی از رفتن یک همراه، احساس پوچی عمیقی بر جا می‌گذارد. قلب در ادبیات نماد مهر است، اما در زیست‌شناسی یک موتور زیستی فوق‌العاده حساس است که از هر بار هیجانی اثر می‌پذیرد. وقتی امید و معنا از زندگی رخت برمی‌بندد، دستگاه ایمنی بدن ضعیف می‌شود، نبض ثبات خود را از دست می‌دهد و فرد مداوم احساس می‌کند سنگی گران روی سینه‌اش جا خوش کرده است. این سنگینی قفسه سینه، انعکاس فیزیکی همان کلماتی است که در گلو خشکیده‌اند و اشک‌هایی است که هرگز سرازیر نشده‌اند.

پژوهش‌های علمی پیرامون اثرات جدایی نشان داده‌اند که پایان رابطه زناشویی یا عاطفی، ریسک بیماری‌های متابولیک و قلبی را در بلندمدت بالا می‌برد. احساس طردشدگی و پایان یک تعهد، سیستم عصبی خودکار را برای ماه‌ها در وضعیت تحریک و استرس مزمن نگه می‌دارد. در این وضعیت، قلب فرصتی برای آرامش و بازسازی نمی‌یابد و دیواره‌های آن تحت کشش و فشار مداوم باقی می‌مانند.

اما این تمام ماجرا نیست. تفاوت انسان‌ها در میزان رنجی که از جدایی می‌کشند، به عمقی مربوط می‌شود که پیش از آن زیسته‌اند. کسی که سطحی زندگی می‌کند و روابط را همچون بازیچه‌ای گذرا می‌بیند، شاید زودتر بر این طوفان فائق آید، اما حکایت برای همه یکسان نوشته نشده است.

برای مردان بزرگ که روابط را عمیق می‌دانند و عشق را نه صرفاً یک هیجان زودگذر، که پیوندی جان‌فزا، عهدی از سر ایمان و تمامیت هستی خود می‌شمارند، شکست عشقی هم بسیار سنگین‌تر، جانکاه‌تر و مرگبارتر است؛ چرا که در هندسه رنج و ابعاد سقوط روح، افتادن از پله اول با سقوط هولناک از پله دهم زمین تا آسمان فرق دارد.
طبیعی است که شدت رنج پایان یک رابطه، با میزان سرمایه‌گذاری عاطفی و معنایی که فرد برای آن قائل بوده نسبت مستقیم دارد. برای کسانی که از ابتدا با نگاهی گذرا یا سطحی وارد پیوندها می‌شوند و دلبستگی عمیقی شکل نمی‌دهند، جدایی نیز لایه‌های بنیادین روح و روان آن‌ها را دستخوش بحران نمی‌کند و با چالش و آشفتگی بسیار کمتری از کنار آن عبور می‌کنند.
بعبارت دیگر میزان آسیبی که از پایان یک رابطه بر جای می‌ماند، بازتابی از عمق پیوند اولیه است. افرادی که روابط را پیوندی کوتاه‌مدت یا غیرالزام‌آور می‌دانند، هنگام جدایی نیز فشار روانی چندانی احساس نمی‌کنند؛ چرا که بخش اندکی از هویت و احساسات خود را در آن مسیر گرو گذاشته بودند.
دکترمحمدرضا مقدسی بنیانگذار خانه تاب آوری در پایان آورده است برای کسانی که روابط را امری ساده و گذرا قلمداد می‌کنند و از پیوندهای عاطفی عمیق دوری می‌گزینند، پایان یک رابطه تجربه‌ای دردناک و دگرگون‌کننده نیست. اما برای مردانی که تمامیت روح، تعهد و جان خود را در یک رابطه سرمایه‌گذاری می‌کنند، شکست عاطفی سنگینی متفاوتی دارد؛ درست مانند تفاوت افتادن از پله اول با سقوط از پله دهم.