ميگنا : پايگاه خبری روانشناسی و بهداشت روان 20 آبان 1402 ساعت 8:57 https://www.migna.ir/news/63367/ستون-اصلی-درمان-اعتیاد-کشور-متادون -------------------------------------------------- ستون اصلی درمان اعتیاد در کشور متادون است! عنوان : ستون اصلی درمان اعتیاد در کشور متادون است! هدایت نادرست مصرف کننده مواد محرک به متادون -------------------------------------------------- متاسفانه در این کلینیک ها رانت های زیادی وجود دارد که اجازه نمی دهد درمان به شکل استاندارد انجام شود و از آنجایی که فروش دارو در بازار آزاد درآمد بسیار بالایی دارد، برخی افراد کلینیک ترک اعتیاد راه اندازی و بخشی از سهمیه متادون خود را در بازار آزاد می فروشند و درآمد کلانی کسب می کنند. متن : طبق اعلام سازمان بهزیستی کشور بالغ بر 1082 مرکز اقامتی و کمپ ترک اعتیاد فعال در سطح کشور از سوی این سازمان مجوز دریافت کرده اند و مراکزی هم به صورت غیرمجاز در این زمینه فعالیت می کنند که آمار دقیقی از تعداد آنها در دست نیست! سازمان بهزیستی و وزارت بهداشت به تدریج از سال 82 پروانه کلینیک های درمانی را صادر و مراکز درمان متادون و آگونیست نیز فعالیت خود را آغاز کردند و اکنون به 8 هزار مرکز رسیده است، اما رشد روز افزون تعداد مراکز ترک اعتیاد در کشور نشان دهنده افزایش رغبت معتادان برای توقف مصرف مواد مخدر است یا این مراکز به بنگاهی برای کسب سود تبدیل شده؟ بی تردید پرسشی که برای هر بیننده در وهله نخست ایجاد می شود، چرایی افزایش تعداد این مراکز است. پاسخ برای کسانی که دایره اطلاعات اندکی دارند، در افزایش تمایل به ترک اعتیاد خلاصه می شود، اما مسئولان و متولیان حوزه مصرف مواد مخدر و پزشکان فعال در این بخش، بهتر از دیگر افراد می دانند که راه اندازی مراکز ترک اعتیاد (با متادون) علیرغم تمام پیچ و خم های اداری، برای شخص دریافت کننده مجوز، سود قابل توجهی به همراه دارد. در یک نمونه پرتکرارمی توان به نشت متادون های سهمیه ای این مراکز به بازار اشاره کرد که از سودآوری بالایی حکایت دارد! مراکزی که ظاهرا بار درمان چندصد هزار بیمار معتاد را به دوش می کشند و به دلیل ضعف نظارت، تخلفات متعددی را مرتکب می شوند. در سال های اخیر تصاویر و فیلم های بسیاری از برخورد آزار دهنده با معتادان حاضر در کمپ ها منتشر شده و اخیرا هم آتش سوزی کمپ ترک اعتیاد لنگرود عدم نظارت بایسته بر چنین مراجعی را تایید می کند، بنابراین نشت متادون در بازار و بدل شدن این مراکز به محلی برای متادون تراپی چندان عجیب به نظر نمی رسد. متادون جایگزین دیگر مخدرها شده است! «گویی وظیفه این مراکز تنها این است که به صورت مداوم متادون تجویز کنند. این درحالی است که ماموریت این مراکز فراتر از این بوده و باید به سمتی گام بردارند که تعدادی از مبتلایان به اعتیاد را ترک دهند. البته برای تعدادی از معتادان نیز کاهش خطر وجود دارد، اما بسته خدماتی شان متنوع بوده و داروهایی که دارند، فقط متادون نیست، بلکه انواع و اقسام داروست.» این را پیش تر دکتر سعید کریمی، معاون درمان وزارت بهداشت گفته است، هشداری که به شکل جدی تر از سالیان قبل توسط اعضای گروه مطالعات اعتیاد مرکز تحقیقات سازمان پزشکی قانونی مطرح شده است. اعضای این گروه مطالعاتی تاکید کرده اندکه مصرف متادون در جامعه تبدیل به اعتیاد سفید شده و در عمل جایگزین دیگر مخدرها شده و معتادانی که تحت درمان نگهدارنده با متادون هستند، عمدتا موفق به ترک اعتیاد نمی شوند چراکه سودآوری مراکز ترک اعتیاد در گروی تجویز متادون به عنوان یک داروی مخدر صناعی است که موجب شده روزبه روز بر تعداد معتادانی که به این مراکز برای ترک اعتیاد مراجعه می کنند، اضافه شود. سعید صفاتیان از کارشناسان اعتیاد درباره چرایی به بازار آمدن متادون می گوید: «سال 81 این بحث شکل گرفت که برای معتادان پرخطر و مصرف کنندگان هروئین یا آنهایی که از طریق تزریق موادمخدر مصرف می کنند یا مصرف تریاک بالایی دارند به ویژه در مورد تزریقی ها، برای کنترل ایدز و بیماری های نوپدید، برنامه کاهش آسیب راه اندازی شود. هدف این برنامه کاهش صدمات فردی، جسمی، روانی، خانوادگی و اقتصادی اعتیاد بود؛ حتی فرد معتاد می توانست به مصرف مواد مخدر هم ادامه دهد؛ البته این برنامه دارای اجزای مختلفی است و یکی از اجزای آن، این بود که سرنگ و سوزن سالم در اختیار معتادان باشد. همچنین برای مصرف کنندگان موادمخدر در کشور نیز مشاوران و متخصصان به کار گرفته شدند و حمایت اجتماعی و مددکاری و بحث های روانشناسی نیز در نظر گرفته شد تا معتادان از خدمات حمایتی نیز بهره مند شوند. همچنین در سال 81 برنامه اصلی این بود که درمان باید نگهدارنده باشد یعنی فرد مبتلا به مدت دو سال تحت پوشش یک دارو و زیر نظر پزشک قرار گیرد. با این حال سیاست گذاران علاوه بر جنبه پزشکی می گویند برنامه درمان نگهدارنده معتادان با متادون یا هر نوع داروی دیگر که در ایران شایع ترین آن متادون است؛ یک نوع مدیریت مصرف و قطع ارتباط بین مصرف کننده و توزیع کننده است و از نظر سیاست گذاران نگاه بر این بود که برنامه درمان متادون را در ایران داشته باشیم تا مصرف کنندگان مواد انتخاب جدیدی داشته باشند، در این راستا از سال 82 مراکزی برای درمان معتادان با استفاده از داروی متادون طراحی شد.» ستون اصلی درمان اعتیاد در کشور متادون است! صفاتیان به اظهاراتش این نکته را هم اضافه می کند که «درمان کاهش آسیب یک برنامه روانشناختی هم دارد و فقط بحث متادون نیست و باید یک پروسه علمی تهیه شود. در غیر این صورت جدا از مشکلاتی که برای درمان بیماران دارد، عملا باعث کاهش بهره وری این مراکز می شود.»وی تصریح می کند: «مشکل ما در حوزه درمان با متادون این است که وقتی صحبت از درمان اعتیاد می کنیم همه نگاهشان به متادون است، این از نظر من اشتباه است. متاسفانه دیدگاه این مراکز فقط درباره سهمیه متادون است و اینکه سهمیه متادون چقدر است و آیا قرص است یا شربت؟ درحالی که نباید تمرکز روی درمان دارویی باشد، اساس کار درمان معتادان؛ غیردارویی است، با این وجود ستون اصلی درمان در کشور متادون شده و بیماران فقط سراغ متادون را می گیرند و پزشکان درمان های غیردارویی نظیر مددکاری و حمایت های اجتماعی را زیر سوال می برند. به همین خاطر بیمار از ما می پرسد نقش شما با ناصرخسرو چیست؟ متادون چون یک قرص سفید است به نام اعتیاد سفید معروف است و به راحتی در بازار آزاد موجود است. کلینیک های ترک اعتیاد به دلیل نداشتن برنامه مشخص درمانی و فقدان نظارت به محل متادون تراپی تبدیل شده اند. متاسفانه در این کلینیک ها رانت های زیادی وجود دارد که اجازه نمی دهد درمان به شکل استاندارد انجام شود و از آنجایی که فروش دارو در بازار آزاد درآمد بسیار بالایی دارد، برخی افراد کلینیک ترک اعتیاد راه اندازی و بخشی از سهمیه متادون خود را در بازار آزاد می فروشند و درآمد کلانی کسب می کنند.»این کارشناس اعتیاد تاکید می کند: «تعداد افرادی که تحت درمان هستند نسبت به 5 تا 10 سال قبل بیشتر است اما وقتی وارد کمپ های ترک اعتیاد می شوند، درمان آنها فقط از طریق متادون انجام می شود و این روش به تنهایی، اصولی و علمی نیست. باید در نظر داشت که شرایط ورود ما به مصرف متادون درست نبوده است و باید حتما معتادان هروئینی، تزریقی و مصرف کنندگان تریاک با دز بالا این دارو را دریافت کنند ولی متاسفانه در این مراکز حتی فردی که دو گرم ماده مخدری مانند تریاک هم مصرف می کند از این نوع درمان برای آنها استفاده می شود و زمانی که این شخص متادون می گیرد؛ دیگر نمی تواند کمک کننده باشد. اکنون برخی از معتادان در کشور یک، دو و یا سه نوع ماده مخدر را به طور همزمان مصرف می کنند، اگرچه 45 درصد مصرف کنندگان یک مصرفی هستند ولی بیشتر از 55 درصد، دو تا سه یا چهار مصرفی هستند. باید میزان مصرف موادمخدر توسط افراد نیز برای دریافت متادون مورد بازنگری قرار گیرد چون مصرف بین یک تا 2.5 گرم شرایط استفاده از متادون را ندارد و به همین دلیل باید این روش درمانی در کشور اصلاح شود.» برهمین اساس دکتر مجید قربانی، مدیرکل درمان و حمایت های اجتماعی ستاد مبارزه با مواد مخدر، درباره چرایی استفاده داروی متادون برای ترک اعتیاد اکثریت معتادان اینطور توضیح می دهد: اگر بخواهیم بر موضوع متادون متمرکز شویم باید توجه کنیم این دارو عموما (و نه الزاما همیشه) برای درمان نگهدارنده کسانی مناسب تر است که اعتیاد آنها در مراحل پیشرفته تر، هم از نظر شدت وابستگی و هم از جنبه عوارض جسمی، روانی و اجتماعی ناشی از اعتیاد یا همراه با آن قرار دارند. در همین حال کنار گذاشتن «شربت متادون» از چرخه ترک اعتیاد، از سوی اسکندر مومنی، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر مورد تاکید قرار گرفته است. مومنی در گفت وگو با خبرگزاری تسنیم با اشاره به اینکه «شربت متادون یک داروی در حال گذار است» می گوید: «البته در همه دنیا از آن استفاده می شود؛ ولی نکته مهم این است که این شربت تنها باید 20 تا 30 درصد روند ترک اعتیاد را به خود اختصاص دهد.»وی با بیان اینکه «شربت متادون» نباید به هیچ عنوان در تمام دوره ترک اعتیاد استفاده شود، اظهار می کند: «در 70 تا 80 درصد از روند درمان ترک اعتیاد باید از داروهای ترک اعتیاد استفاده شود، نباید در تمام روند درمان از داروهای نگهدارنده ای مانند «شربت متادون» استفاده کرد. با این وجود به دلیل نبود نظارت در حوزه درمان اعتیاد، در برخی کمپ ها گاه از شیوه های غیرعلمی استفاده می شود.»بی تردید مراکز ترک اعتیاد در صورت تکیه بر سازوکارهای علمی می توانند در حوزه پاکسازی افراد مفید و موثر عمل کنند، اما واقعیت این است که در اغلب موارد اینگونه نیست و اگر این مراکز توانسته اند زمینه لازم برای ترک اعتیاد را فراهم کنند، چرا هر روز بر تعداد مصرف کنندگان مواد مخدر افزوده می شود و چرا تاثیر فعالیت آنها در جامعه ملموس و مشهود نیست؟ پژوهش های محدودی صورت گرفته و اطلاعات کمی در زمینه اثربخشی روش های درمانی در کمپ های ترک اعتیاد موجود است. از سال 82 به تدریج سازمان بهزیستی و وزارت بهداشت پروانه کلینیک های درمانی را صادر و مراکز درمان متادون و آگونیست فعالیت خود را آغاز کردند که اکنون به 8 هزار مرکز رسیده است اما آنطور که برخی کارشناسان می گویند، اثربخشی این روش های درمانی نامشخص است. برخی دیگر از صاحب نظران، به ناکارآمدی مراکز درمان اعتیاد با متادون اشاره می کنند. می توان در این مورد به اظهارات چند سال پیش معاون غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی البرز استناد کرد که گفته بود: «هم اکنون تعداد معتادانی که در مراکز ترک اعتیاد تحت درمان هستند، نه تنها کم نمی شود، بلکه روزبه روز بیشتر هم می شود که یکی از دلایل آن سودآوری درمان معتادان برای این مراکز است.» طی سالیان قبل، گزارش های منعکس شده در برخی رسانه ها، نشان می داد، بیمارانی که برای درمان می بایست دارو را زیر نظر پزشک متخصص اعتیاد شروع کنند و ادامه دهند، به صورت خودسرانه آن را از بازار آزاد خریده و بدون ضابطه مصرف می کنند و چه بسا برخی با مسمومیت فوت می کنند و برخی دزشان افزایش می یابد و از اعتیاد اولیه آن ها بدتر می شود. از طرف دیگر دارو های بدون جعبه، رطوبت زده، شربت متادون رقیق شده با آب و تاریخ گذشته هم مشکل دیگر بیماران در مصرف این دارو های خریداری شده از عطاری های متخلف است. برخی جوانان نیز اخیرا با آغاز مصرف متادون به دنبال خرید از عطاری های متخلف، از ابتدا وارد چرخه اعتیاد، آن هم داروی خطرناک متادون می شوند. «در عرض چند دقیقه در خیابان ها می توان متادون را به راحتی دریافت کرد، مجوز های مرکز توزیع متادون ماهی 200میلیون تومان اجاره داده می شود.» این را حجت الاسلام روح الله حسین زاده، معاون دادستان و سرپرست دادسرای انقلاب ناحیه24 مواد مخدر تهران می گوید. وی به صراحت عنوان می کند: «افراد معتاد از اول شیشه و هروئین نکشیده اند بلکه متادون مصرف می کنند و بعد به شیشه می رسند، پس تا با متادون مبارزه نکنیم، هیچ وقت به نتیجه نمی رسیم، این متادون در مراکز ام ام تی عرضه می شود.» معاون دادستان و سرپرست دادسرای انقلاب ناحیه24 موادمخدر تهران انتقاد می کند از اینکه «در کشوری با 400میلیون جمعیت فقط 3هزار مرکز عرضه متادون دارد، ولی ایران 85میلیونی بین 7 تا 8 هزار مرکز عرضه دارد!» متادون که قرار بود ماده ای برای کمک به ترک اعتیاد به مواد مخدر باشد حالا خود به یک مشکل بدل شده و گویا اقداماتی برای جلوگیری از نشت متادون، در دستور کار قرار گرفته است. سعید کریمی، معاون درمان وزارت بهداشت این اقدامات را شرح می دهد: «تجویز متادون باید در یک سامانه الکترونیک انجام شود و با کد ملی ثبت شود که مشخص باشد که دارو به چه کسی داده شده و به چه میزان بوده است. پیش از این سامانه ای که در این زمینه وجود داشت، خیلی قابلیت گزارش گیری و داشبورد نداشته است. حال در سامانه جدید الکترونیک که به زودی ابلاغ می شود، به سمت شفافیت می رویم و کاملا قابل ردیابی است که چه مقدار دارو و متادون، برای چه کسی تجویز شد و مصرف یک فرد به تدریج کم شد یا زیاد شد و چند بیمار داشتند و... همه مشخص می شود.» چرخه معیوب اعتیاد به اذعان مسئولان ذیربط شاهد تغییر الگو و افزایش مصرف ترکیبی مواد محرک با متادون هستیم که به بروز پیامدهای مختلفی از جمله چندمصرفی، ایجاد چرخه معیوب اعتیاد و نافرجامی در روند درمان منجر شده است. موضوعی که از سوی فرهاد اقطار، معاون پیشگیری و درمان اعتیاد مرکز توسعه پیشگیری و درمان اعتیاد سازمان بهزیستی مورد تاکید قرار گرفته است. به گفته وی قرار بود متادون در یک چارچوب برای روش های درمانی مورد استفاده قرار گیرد اما این روند به صورت صحیح و علمی اجرا نشده و می تواند مشکلاتی را در روند درمان ایجاد کند. اقطار در ادامه با اشاره به برخی گزارش های دریافتی از خط ملی اعتیاد مطرح کرده است که بحث سوء مصرف متادون توسط معتادان نیز به تازگی مطرح شده به طوری که برخی از معتادان به صورت ترکیبی متادون، هروئین و شیشه مصرف می کنند. علی قائدنیای جهرمی، رئیس موسسه کاهش آسیب اجتماعی «رویش» در این مورد دلواپسی اش را ابراز کرده و ضمن انتقاد از چرخه اشتباه ترک اعتیاد با متادون در کمپ ها می گوید: «براساس قانون دولت باید براساس نیاز هر بیمار، یک سهمیه داروی شبه رایگان به مراکز اختصاص دهد، مثلا به مرکز ترک اعتیاد با 300بیمار، 280 متادون تعلق می گیرد که به ازای هر شیشه آن 20 هزار تومان پرداخت می کند و امروزه، این داروی ترک اعتیاد در بازار آزاد دقیقا با افزایش 10 برابری، خرید و فروش می شود. متادون داروی جایگزین برای ترک اعتیاد به مواد افیونی و سنتی (تریاک، هروئین، مورفین، شیره و سوخته) است. فرد دارای اعتیاد به این مواد با مصرف متادون دیگر تمایلی به مصرف مواد افیونی ندارد. امروزه متاسفانه، اغلب مراکز ترک اعتیاد بسیاری از مصرف کنندگان مواد محرک را هم به سمت مصرف متادون سوق می دهند.» هدایت نادرست مصرف کننده مواد محرک به متادون این آسیب شناس حوزه اعتیاد خلا نظارت کیفی بر مراکز ترک اعتیاد را جدی خوانده و عنوان می کند:«متاسفانه شنیده می شود که بیماران واقعی در اغلب کلینیک های ترک اعتیاد بین20 تا 30 نفر است که متادون در بین آنها توزیع می شود و باقی مانده سهمیه دولتی متادون در بازار آزاد به فروش می رسد. ممکن است نظارت هایی در زمینه حضور پزشک صورت گیرد اما تعداد بیماران واقعی مراکز به ندرت آمارگیری می شوند. در چنین بستری با فروش متادون توسط مراکز در بازار آزاد، مافیایی شکل می گیرد. بی تردید کلینیک های ترک اعتیاد برنامه مشخص درمانی ندارند و نظارتی هم بر فعالیت آن ها وجود ندارد، بنابراین به راحتی به بازار متادون تراپی تبدیل شده اند.» قائدنیای جهرمی با بیان اینکه مصرف کننده شیشه و گل اصلا نیازی به مصرف متادون ندارد، می افزاید: «گفته می شود مصرف مواد محرک افزایش پیدا کرده و یکی از دلایل اصلی آن همین موضوع است. مصرف کننده گل، به جهت انرژی بالا بی خواب می شود و در نهایت برای درمان بی خوابی خود، به مصرف متادون روی می آورد. متاسفانه به همین جهت ترک اعتیادی رخ نمی دهد و چرخه اعتیاد به این شکل تداوم پیدا می کند. پروتکل درمان اعتیاد به مواد محرک متفاوت از مواد افیونی است، پروتکل ترک مواد محرک، روان درمانی است که متاسفانه به دلیل عدم اجرای این پروتکل که نیازمند حداقل 30 جلسه مشاوره و مداخله روانی است، مصرف کننده به سمت متادون و افیون نیز کشیده می شود. سازمان نظام روانشناسی کشور باید بتواند مجوزهایی را برای ایجاد و راه اندازی مراکز ترک اعتیاد مواد محرک صادر کند که متاسفانه به جهت حاکمیت نگاه پزشک محور وزارت بهداشت اولویت درمان اعتیاد، با عوارض جسمی اعتیاد است و حتی برای درمان تبعات روانی مواد محرک تاکید این وزارتخانه بر اقدامات پزشکی است! باید در نظر گرفت که متادون درمان اعتیاد نیست بلکه وسیله ای در خدمت کاهش آسیب های اعتیاد است؛ مسئله اصلی که این دارو به آن کمک می کند درمان های غیردارویی، روانشناختی و مددکاری است که معمولا در کمپ ها به این موضوع توجهی نمی شود.» قائدنیای جهرمی معتقد است: بهترین شیوه درمان اعتیاد به کارگیری شیوه های تایید شده و درمان های موفق در دنیا است، در مرحله اول می بایست وضعیت فرد معتاد مورد ارزیابی قرار گیرد و انگیزه او برای ترک اعتیاد تقویت شود. بررسی اعضای خانواده، سم زدایی در صورت لزوم، درمان های روانشناختی، خانواده درمانی، بسته پیشگیری از عود و آماده سازی فرد برای زندگی جدید پس از ترک از اقدامات ضروری برای درمان این بیماری به شمار می رود که اغلب مراکز ترک اعتیاد این مراحل را طی نمی کنند. از این رو، زهرا عابدینی، معاون امور مشارکت های مردمی، توانمندسازی و امور مجلس وزارت کشور با تاکید بر اینکه دستگاه های مسئول باید سازوکارهای نظارتی را در تاسیس و فعالیت مراکز ترک و بازپروری معتادان بسیار جدی بگیرند، به قدس آنلاین می گوید: «کمپ ها به منظور ترک و کاهش اعتیاد شهروندان تاسیس می شوند اما اگر تحت نظارت جدی قرار نگیرند چه بسا ممکن است به خاطر مسائل مالی و همچنین نداشتن شناخت از فرآیند ترک اعتیاد، خارج از ریل گذاری های قانونی و اخلاقی حرکت کنند. کمپ ها علاوه بر اینکه فضایی برای ترک اعتیاد هستند محلی برای درآمد مالی صاحبانشان هم محسوب می شوند، بنابراین سازمان بهزیستی و هر مرجع دیگری که مسئول ایجاد کمپ هاست باید اولا با دقت تمام و بر اساس شاخص ها و استانداردهای لازم اقدام به صدور مجوز تاسیس کمپ کند و از سوی دیگر افرادی که موفق به دریافت مجوز تاسیس کمپ می شوند باید طبق معیارهای تعریف شده فعالیت داشته باشند.» عابدینی در همین زمینه می افزاید: «کسی که به سوءمصرف موادمخدر مبتلاست بیمار است و بیمار هم برای درمانش نزد پزشک و متخصص می رود، پس ما نباید نگاهی ساده به موضوع کمپ ها داشته باشیم. در واقع نباید هرکسی به سادگی وارد حوزه ترک اعتیاد شود و فعالیت کند، چون ترک اعتیاد یک کار کاملا تخصصی است و اگر کمپی توانایی لازم را برای مدیریت و اجرای برنامه های ترک اعتیاد نداشته باشد اوضاع کسانی که برای درمان خود به آنجا پناه می برند بدتر هم می شود. از سوی دیگر، نظارت بر فعالیت کمپ های ترک اعتیاد نقش محوری در این حوزه دارد، یعنی هرچه نظارت بر این نوع مراکز از سوی دولت به ویژه سازمان بهزیستی به عنوان متولی امر، دقیق تر و مستمرتر باشد قطعا از سوی دیگر میزان مسائل و تخلفات احتمالی آن ها کاهش می یابد.»