ضرورت توسعه خدمات مددکاری اجتماعی در کشور

توسعه خدمات مددکاری اجتماعی در کشور یک نیاز اساسی اجتماعی، انسانی و راهبردی برای دستیابی به توسعه پایدار و عدالت اجتماعی محسوب می‌شود. در شرایطی که جامعه با مسائل پیچیده‌ای همچون فقر ساختاری، نابرابری اجتماعی، بیکاری، مهاجرت، حاشیه‌نشینی، فروپاشی روابط خانوادگی، افزایش آسیب‌های اجتماعی و بحران‌های روانی مواجه است، مددکاری اجتماعی به‌عنوان دانشی مداخله‌گر و حرفه‌ای، نقشی بی‌بدیل در مدیریت، پیشگیری و کاهش این مسائل ایفا می‌کند. غفلت از توسعه کمی و کیفی خدمات مددکاری اجتماعی، به معنای نادیده گرفتن یکی از کارآمدترین ابزارهای ارتقای سلامت اجتماعی و انسجام اجتماعی در کشور است.

مددکاری اجتماعی با تکیه بر رویکرد انسان‌محور، عدالت‌طلبانه و علمی، به دنبال توانمندسازی افراد، خانواده‌ها و گروه‌های اجتماعی است تا بتوانند بر مشکلات خود غلبه کرده و نقش فعال‌تری در جامعه ایفا کنند. توسعه خدمات مددکاری اجتماعی در کشور، امکان گذار از مداخلات مقطعی و واکنشی به سیاست‌های پیشگیرانه و پایدار را فراهم می‌سازد. این موضوع به‌ویژه در شرایطی که منابع اقتصادی محدود و نیازهای اجتماعی رو به افزایش است، اهمیتی دوچندان می‌یابد.

یکی از مهم‌ترین دلایل ضرورت توسعه خدمات مددکاری اجتماعی، گسترش و پیچیده‌تر شدن آسیب‌های اجتماعی در سطح جامعه است. پدیده‌هایی مانند اعتیاد، طلاق، خشونت خانگی، کودکان کار، سالمندی جمعیت، فقر شهری و حاشیه‌نشینی، دیگر مسائلی تک‌بعدی نیستند و نیازمند مداخلات چندسطحی و تخصصی هستند. مددکاری اجتماعی با رویکرد زیستی، روانی و اجتماعی، قادر است این مسائل را در بستر واقعی زندگی افراد تحلیل کرده و مداخلاتی متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی کشور طراحی کند. بدون توسعه این خدمات، مواجهه با آسیب‌های اجتماعی اغلب به اقدامات پراکنده، غیرعلمی و کم‌اثر محدود می‌شود.

از منظر اقتصادی، توسعه خدمات مددکاری اجتماعی می‌تواند نقش مهمی در کاهش هزینه‌های بلندمدت دولت و جامعه ایفا کند. پیشگیری از بروز آسیب‌های اجتماعی، همواره کم‌هزینه‌تر و مؤثرتر از درمان پیامدهای آن‌هاست. مددکاری اجتماعی با تمرکز بر پیشگیری سطح اول و دوم، از گسترش فقر، بیکاری مزمن، جرم و ناهنجاری‌های اجتماعی جلوگیری می‌کند و در نتیجه فشار بر نظام‌های قضایی، درمانی و حمایتی را کاهش می‌دهد. سرمایه‌گذاری در توسعه خدمات مددکاری اجتماعی، در واقع نوعی سرمایه‌گذاری اجتماعی با بازدهی بالا محسوب می‌شود.

بعد فرهنگی توسعه خدمات مددکاری اجتماعی نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. جامعه ایران دارای تنوع فرهنگی، قومی و ارزشی گسترده‌ای است و مداخلات اجتماعی بدون توجه به این تنوع، اغلب با شکست مواجه می‌شوند. مددکاران اجتماعی آموزش‌دیده با درک عمیق از بافت فرهنگی و هنجارهای اجتماعی، می‌توانند خدماتی ارائه دهند که با ارزش‌های بومی سازگار باشد و از ایجاد انگ اجتماعی، طرد و مقاومت اجتماعی جلوگیری کند. توسعه خدمات مددکاری اجتماعی به معنای تقویت مداخلات فرهنگی حساس و متناسب با واقعیت‌های اجتماعی کشور است.

از منظر روانی و سلامت روان، ضرورت توسعه خدمات مددکاری اجتماعی بیش از پیش احساس می‌شود. افزایش اختلالات روانی، اضطراب، افسردگی و فرسودگی اجتماعی، به‌ویژه در میان جوانان، زنان و گروه‌های آسیب‌پذیر، نیازمند مداخلات اجتماعی مکمل خدمات روان‌درمانی است. مددکاری اجتماعی با تمرکز بر عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت روان، همچون فقر، بیکاری، تبعیض و انزوای اجتماعی، می‌تواند نقش مهمی در ارتقای سلامت روان جامعه ایفا کند. توسعه این خدمات به معنای تقویت پیوند میان سلامت روان و سیاست‌های اجتماعی است.

در بعد حقوقی و حمایتی، مددکاری اجتماعی نقش واسطه‌ای میان مردم و نظام‌های حمایتی و قانونی دارد. بسیاری از افراد آسیب‌پذیر، به دلیل ناآگاهی، ترس یا پیچیدگی‌های اداری، قادر به احقاق حقوق خود نیستند. مددکاران اجتماعی با آگاهی از قوانین، سیاست‌های حمایتی و ساختارهای نهادی، می‌توانند به افراد در دسترسی به حقوق قانونی، خدمات حمایتی و منابع اجتماعی کمک کنند. توسعه خدمات مددکاری اجتماعی در این حوزه، به افزایش عدالت اجتماعی و کاهش نابرابری‌های حقوقی منجر می‌شود.

ضرورت توسعه خدمات مددکاری اجتماعی در کشور، همچنین در حوزه خانواده و تحکیم بنیان آن آشکار است. خانواده به‌عنوان اصلی‌ترین نهاد اجتماعی، در معرض فشارهای اقتصادی، فرهنگی و روانی متعددی قرار دارد. افزایش تعارضات خانوادگی، طلاق و مشکلات تربیتی، نشان‌دهنده نیاز جدی به مداخلات تخصصی اجتماعی است. مددکاری اجتماعی خانواده‌محور می‌تواند با ارائه آموزش، مشاوره و حمایت اجتماعی، از فروپاشی خانواده‌ها پیشگیری کرده و کارکردهای سالم خانواده را تقویت کند.

در سطح کلان، توسعه خدمات مددکاری اجتماعی به بهبود حکمرانی اجتماعی و سیاست‌گذاری عمومی کمک می‌کند. داده‌ها و تجربیات میدانی مددکاران اجتماعی، منبعی ارزشمند برای شناسایی نیازهای واقعی جامعه و ارزیابی اثربخشی سیاست‌های اجتماعی است. نهادینه‌سازی نقش مددکاری اجتماعی در نظام تصمیم‌گیری، می‌تواند فاصله میان سیاست‌گذاری و واقعیت‌های اجتماعی را کاهش دهد و به طراحی برنامه‌های کارآمدتر منجر شود.

خدیجه عزیزی روانشناس اشتثنایی و مربی تاب آوری در ادامه آورده است از منظر نهادهای غیردولتی و مؤسسات خیریه، توسعه خدمات مددکاری اجتماعی موجب حرفه‌ای‌سازی نیکوکاری و افزایش اثربخشی مداخلات حمایتی می‌شود. حضور مددکاران اجتماعی در این نهادها، کمک‌رسانی را از سطح اقدامات احساسی و مقطعی به سطح برنامه‌ریزی‌شده، هدفمند و توانمندساز ارتقا می‌دهد. این امر، اعتماد عمومی به نهادهای حمایتی را افزایش داده و مشارکت اجتماعی را تقویت می‌کند.

توسعه خدمات مددکاری اجتماعی در کشور، ضرورتی چندبعدی و اجتناب‌ناپذیر است که با سلامت اجتماعی، عدالت اجتماعی، توسعه انسانی و پایداری اجتماعی پیوندی عمیق دارد. بی‌توجهی به این حوزه، پیامدهایی چون تشدید آسیب‌های اجتماعی، افزایش نابرابری و تضعیف سرمایه اجتماعی را به همراه خواهد داشت. در مقابل، تقویت و گسترش خدمات مددکاری اجتماعی، مسیری مطمئن برای ساختن جامعه‌ای توانمندتر، عادلانه‌تر و انسانی‌تر فراهم می‌سازد.