معرفی انواع اختلال های شخصیتی و درمان آن
شخصیت انسان بهطور معمول از مجموعهای از خصوصیات نسبتاً ثابت تشکیل شده است که به او در سازگاری با محیط کمک میکنند. با این حال، زمانی که این ویژگیها از حالت تعادل خارج شوند، بهصورت افراطی و ناسازگارانه بروز پیدا کنند و به فرد یا اطرافیانش آسیب برسانند، میتوان آنها را در قالب اختلال شخصیت در نظر گرفت. نکته قابل توجه این است که بسیاری از افراد دارای اختلالهای شخصیتی معمولاً خود را دچار مشکل نمیدانند و منشأ دشواریها را در رفتار دیگران یا شرایط بیرونی جستوجو میکنند. به همین دلیل، مراجعه آنها به متخصصان سلامت روان اغلب با تأخیر انجام میشود و بیشتر در زمانی اتفاق میافتد که پیامدهای جانبی مانند افسردگی، اضطراب، ناکامیهای شغلی یا تعارضهای شدید در روابط بین فردی زندگی شان را مختل کرده باشد
در چارچوب نظامهای تشخیصی روانپزشکی، اختلالهای شخصیتی بر اساس شباهتهای رفتاری و هیجانی در چند دسته کلی طبقهبندی میشوند. هدف از این طبقهبندی، ایجاد درک منسجمتر از الگوهای شخصیتی و تسهیل تشخیص و درمان است، با این حال این دستهبندیها مرزهای کاملاً مشخص و جدا از هم ندارند و ممکن است یک فرد بهطور همزمان ویژگیهایی از چند اختلال مختلف را نشان دهد. بهصورت کلی، این اختلالها در سه خوشه اصلی قرار میگیرند که هر یک بیانگر شیوهای خاص از تجربه درونی و نحوه ارتباط فرد با محیط و دیگران است.
دسته نخست به اختلالهایی اختصاص دارد که با الگوهای رفتاری و شیوههای تفکر غیرمعمول و گاه عجیب شناخته میشوند. در این گروه، اختلالهای شخصیت پارانوئید، اسکیزوئید و اسکیزوتایپال جای میگیرند. افرادی که ویژگیهای پارانوئید دارند معمولاً با بدگمانی پایدار، احتیاط افراطی و حساسیت زیاد نسبت به نیت دیگران شناخته میشوند. آنها اغلب بدون وجود شواهد کافی باور دارند که دیگران قصد فریب دادن، سوءاستفاده یا آسیب رساندن به آنها را دارند. چنین نگرشی سبب میشود برقراری روابط نزدیک و صمیمانه برایشان دشوار باشد و اغلب در حالت آمادهباش و دفاعی به سر ببرند. روند درمان این اختلال معمولاً با چالش همراه است، زیرا ایجاد اعتماد حتی نسبت به درمانگر نیز زمانبر است، اما رواندرمانی بلندمدت و گامبهگام میتواند به کاهش افکار بدبینانه و افزایش انعطاف در شیوه تفکر فرد کمک کند.
اختلال شخصیت اسکیزوئید معمولاً با گرایش شدید به انزوا، دامنه محدود هیجانی و عدم تمایل به ایجاد روابط صمیمانه شناخته میشود. افرادی با این الگوی شخصیتی اغلب تنهایی را ترجیح میدهند، مشارکت در جمعها و فعالیتهای گروهی برایشان جذاب نیست و واکنش چندانی نسبت به تأیید یا انتقاد دیگران نشان نمیدهند. برخلاف آنچه در افسردگی دیده میشود، این کنارهگیری اجتماعی لزوماً ناشی از اندوه یا خلق پایین نیست، بلکه بیانگر نوعی فاصلهگیری هیجانی پایدار از دیگران است. مداخلات درمانی بیشتر بر کمک به فرد برای شناخت و تجربه هیجانها و همچنین تقویت توانایی برقراری ارتباط مؤثر با دیگران تمرکز دارد، هرچند بسیاری از این افراد به دلیل احساس بینیازی، کمتر بهدنبال دریافت درمان میروند.
در اختلال شخصیت اسکیزوتایپال، کنارهگیری از روابط اجتماعی با شیوههای غیرمعمول فکر کردن و برداشتهای متفاوت از واقعیت همراه است. افراد مبتلا معمولاً باورهایی نامتعارف دارند، ممکن است به نوعی تفکر جادویی گرایش نشان دهند و سطحی از بدگمانی یا سوءظن خفیف را تجربه کنند. رفتار، گفتار یا حتی ظاهر آنها گاه غیرعادی به نظر میرسد. با وجود محدود بودن روابط اجتماعی، این افراد اغلب تمایل درونی به برقراری ارتباط دارند، اما اضطراب اجتماعی مانع نزدیکی آنها با دیگران میشود. در روند درمان، استفاده از رواندرمانی نقش اصلی را ایفا میکند و در برخی موارد، بهرهگیری از دارودرمانی برای کاهش علائم شبهروانپریشی یا کنترل اضطراب میتواند به بهبود وضعیت فرد کمک کند.
گروه دوم اختلالهای شخصیتی با شدت بالای هیجانها، واکنشهای تکانشی و الگوهای ناپایدار در روابط بینفردی شناخته میشود. در این دسته، اختلالهای شخصیت ضداجتماعی، مرزی، نمایشی و خودشیفته قرار میگیرند. اختلال شخصیت ضداجتماعی معمولاً با نادیده گرفتن حقوق و احساسات دیگران، رفتارهای فریبکارانه، تصمیمگیریهای impulsive و نبود احساس گناه یا پشیمانی همراه است. افرادی با این الگوی شخصیتی ممکن است هنجارها و قوانین اجتماعی را زیر پا بگذارند، به دروغگویی روی آورند یا دست به رفتارهای پرخطر بزنند. روند درمان این اختلال اغلب پیچیده و چالشبرانگیز است و میزان موفقیت آن تا حد زیادی به انگیزه فرد برای تغییر و چارچوب منسجم درمانی بستگی دارد. در این مسیر، مداخلات رفتاری هدفمند و برنامههای درمانی بلندمدت میتوانند به کاهش بخشی از رفتارهای آسیبرسان کمک کنند.
اختلال شخصیت مرزی از جمله اختلالهای شخصیتی پرکاربرد و در عین حال پیچیده به شمار میآید که با بیثباتی عمیق هیجانی و بینفردی همراه است. افراد مبتلا معمولاً نوسانهای شدید خلقی را تجربه میکنند، ترس شدیدی از طرد شدن یا تنها ماندن دارند و روابطشان اغلب ناپایدار و پرتنش است. تصویر آنها از خود نیز معمولاً ثابت نیست و ممکن است با رفتارهای خودآسیبزننده یا تکانشی همراه شود. این افراد گاهی دیگران را بهصورت کاملاً ایدهآل میبینند و در مقاطع دیگر بهطور کامل بیارزش میکنند و هیجانها را با شدت بسیار بالا تجربه میکنند. محور اصلی درمان در این اختلال رواندرمانی است و روشهایی مانند درمان دیالکتیکی ـ رفتاری، درمان مبتنی بر ذهنیسازی و طرحوارهدرمانی از پشتوانه پژوهشی قویتری برخوردارند. دارودرمانی معمولاً نقش کمکی دارد و بیشتر برای کاهش نشانههای همراهی مانند افسردگی یا اضطراب به کار میرود، نه برای درمان ساختار اصلی اختلال.
اختلال شخصیت نمایشی معمولاً با تمایل افراطی به دیده شدن، ابراز هیجانهای سطحی و رفتارهای اغراقآمیز شناخته میشود. افراد دارای این الگو اغلب دوست دارند در کانون توجه دیگران قرار بگیرند و در صورتی که چنین جایگاهی نداشته باشند، دچار احساس ناراحتی یا ناآرامی میشوند. روابط بینفردی آنها معمولاً پرشور و هیجانی است، اما در بسیاری از موارد عمق کافی ندارد و بیان احساساتشان با بزرگنمایی همراه است. روند درمان بیشتر بر کمک به فرد برای افزایش شناخت از خود، ایجاد روابط معنادارتر و یادگیری مهارتهای مؤثر در تنظیم هیجانها متمرکز میشود.
اختلال شخصیت خودشیفته با الگوی مداوم احساس برتری، نیاز شدید به تأیید و تحسین دیگران و ضعف در درک احساسات دیگران شناخته میشود. افراد مبتلا معمولاً خود را متفاوت، مهمتر یا شایسته امتیازهای ویژه میدانند و انتظار دارند اطرافیان رفتاری خاص و ممتاز با آنها داشته باشند. با وجود این ظاهر اعتمادبهنفس، پایههای عزتنفس آنها اغلب ناپایدار و آسیبپذیر است و مواجهه با انتقاد میتواند واکنشهای هیجانی شدید یا دفاعی ایجاد کند. فرایند درمان در این اختلال معمولاً زمانبر است و تمرکز آن بر اصلاح تصویر فرد از خود، تقویت توانایی همدلی و بهبود کیفیت روابط بینفردی قرار دارد.
گروه سوم اختلالهای شخصیتی بیشتر با تجربه مداوم اضطراب، احساس ترس و گرایش به اجتناب از موقعیتهای مختلف شناخته میشود. در این دسته، اختلالهای شخصیت اجتنابی، وابسته و وسواسیجبری قرار دارند. اختلال شخصیت اجتنابی معمولاً با حساسیت شدید نسبت به رد شدن، احساس ناکافی بودن و دوری از روابط اجتماعی به دلیل ترس از انتقاد یا قضاوت منفی همراه است. برخلاف افرادی با ویژگیهای اسکیزوئید، این افراد تمایل درونی به برقراری ارتباط دارند، اما اضطراب و ترس مانع نزدیک شدن آنها به دیگران میشود. در درمان این اختلال، رواندرمانی شناختیرفتاری نقش مهمی دارد و تمرکز بر تقویت عزتنفس و آموزش مهارتهای جرأتمندانه میتواند به بهبود عملکرد فرد کمک کند.
اختلال شخصیت وابسته با وابستگی شدید به دیگران، ترس از رهاشدن و مشکل در اتخاذ تصمیمهای مستقل شناخته میشود. افراد مبتلا اغلب برای حفظ روابط خود، حتی وقتی این روابط ناسالم یا آسیبزننده باشد، نیازها و خواستههای شخصیشان را نادیده میگیرند. روند درمان عمدتاً بر تقویت خوداتکایی، افزایش اعتمادبهنفس و توسعه مهارتهای تصمیمگیری مستقل متمرکز است تا فرد بتواند با اطمینان و توانایی بیشتری زندگی و روابط خود را مدیریت کند.
اختلال شخصیت وسواسیجبری با تمرکز افراطی بر نظم، کمالگرایی و کنترل مشخص میشود. این اختلال با وسواس فکریعملی تفاوت دارد، زیرا رفتارهای فرد بیشتر جنبهای پایدار از شخصیت او هستند تا نشانهای از یک اختلال موقتی. افرادی که این ویژگیها را دارند معمولاً انعطافناپذیر، سختگیر و بیش از حد به جزئیات توجه میکنند، بهگونهای که این ویژگیها میتواند هم کارایی آنها و هم کیفیت روابطشان را تحت تأثیر قرار دهد. درمان عمدتاً بر کمک به فرد برای افزایش انعطافپذیری، ایجاد تعادل میان زندگی شخصی و کاری و کاهش گرایش به کمالگرایی افراطی متمرکز است.
درمان اختلالهای شخصیتی معمولاً مسیر کوتاه و سریعی نیست، بلکه فرایندی تدریجی و بلندمدت به شمار میآید که شکلگیری یک رابطه درمانی امن و قابل اعتماد در آن اهمیت اساسی دارد. در این میان، رواندرمانی هسته اصلی درمان را تشکیل میدهد و نوع رویکرد درمانی بر اساس گونه اختلال، شدت نشانهها و ویژگیهای فردی هر شخص انتخاب میشود. استفاده از دارو میتواند در کاهش یا کنترل علائم همراهی مانند اضطراب، افسردگی، اختلال خواب یا رفتارهای تکانشی مؤثر باشد، اما بهتنهایی قادر به درمان ساختار اصلی اختلال شخصیت نیست. علاوه بر این، برخورداری از حمایت اجتماعی، آگاهیبخشی به خانواده و افزایش شناخت فرد نسبت به الگوهای هیجانی و رفتاری خود، نقش مهمی در روند بهبود و سازگاری بهتر با زندگی ایفا میکند.
در پایان باید تأکید کرد که تشخیص اختلال شخصیت به این معنا نیست که فرد توانایی تغییر یا رشد را ندارد. یافتههای پژوهشی نشان میدهد که با دریافت درمان مناسب و پایبندی به روند درمان، بسیاری از افراد میتوانند به پیشرفتهای چشمگیری در زمینه روابط بینفردی، تنظیم هیجانها و بهبود کیفیت کلی زندگی دست یابند. اتخاذ نگاهی علمی و عاری از برچسبزنی نسبت به اختلالهای شخصیتی، نهتنها به افراد درگیر با این مشکلات کمک میکند، بلکه اطرافیان آنها را نیز قادر میسازد با آگاهی و همدلی بیشتر، شرایط را برای تغییر، سازگاری و رشد فراهم کنند.
