دوپامین مغزت رو اینجوری پُر کن!

دوپامین Dopamine یک انتقال دهنده عصبی است؛ یک پیام‌رسان شیمیایی که اطلاعات را بین نورون‌های مغز رد و بدل می‌کند. نورون‌ها واحدهای بنیادی سیستم عصبی که از مغز، نخاع، اعصاب و اندام‌های حسی (مانند گوش و چشم) تشکیل می‌شود، هستند.

دوپامین معمولاً مربوط به سیستم پاداش مغز است، اما در کنترل حرکات نیز نقش دارد.

 

دوپامین پیام‌رسانی شیمیایی در مغز است که تعیین می‌کند چه چیزی ارزش تلاش دارد. این ماده در انگیزه، تمرکز، لذت، یادگیری و حرکت نقش اصلی دارد و پایه‌ی بسیاری از رفتارهای روزمرۀ ما را شکل می‌دهد.

دوپامین در دو ناحیه مختلف مغز یافت می‌شود. یک، در ماده سیاه مغز که هم در سیستم پاداش مغز و هم در حرکت نقش دارد. دوپامین در ماده سیاه سلول‌هایی که در اثر ابتلا به بیماری پارکینسون می‌میرند، نیز وجود دارد و این احتمالا با لرزش یا سایر مشکلات حرکتی بیماری در پارکینسون مرتبط است.

بیشتر دوپامین موجود در بدن در ناحیه تگمنتال شکمی (VTA) مغز تولید می شود که اصلی‌ترین نقش را در مرکز سیگنال دهی سیستم لذت و پاداش مغز دارد. دوپامین در VTA ایجاد شده و در زمان انجام کاری که مستلزم پاداش یا پاسخ لذت است، یا حتی زمانی که فرد فقط انتظار پاداش را دارد، در سایر نواحی مغز آزاد می‌شود. اگرچه بیشتر مردم سیستم پاداش در مغز را با رفتارهایی مانند مصرف مواد مخدر یا رابطه جنسی مرتبط می‌دانند، اما ترشح دوپامین با انجام کارهای مورد نیاز برای زنده ماندن، مانند غذا خوردن یا نوشیدن آب اتفاق می‌افتد. برای داشتن انگیزه برای ادامه این رفتارهای ضروری، انسان ها باید نوعی پاسخ پاداش گونه را تجربه کنند.

 

نقش دوپامین در سلامت روان چیست؟
بسیاری از افراد دوپامین را صرفاً «هورمون خوشحالی» معرفی می‌کنند، در حالی که تحقیقات علمی نشان می‌دهد عملکرد آن بسیار فراتر از ایجاد احساس شادی لحظه‌ای است.
دوپامین تعیین می‌کند چه فعالیتی برای مغز ارزشمند است، چه تجربه‌ای باید تکرار شود، و کدام رفتار در سیستم پاداش تقویت یا تضعیف گردد.

از سوی دیگر، اختلال در تنظیم این ماده شیمیایی می‌تواند در بروز مشکلاتی همچون افسردگی، اعتیاد، ADHD و بیماری پارکینسون نقش داشته باشد؛ بنابراین درک صحیح آن برای فهم سلامت روان و رفتار انسانی ضروری است.

با اختلال دوپامین، فرد ممکن است دچار کاهش عملکردهای عصبی شناختی مربوط به حافظه، توجه و توانایی‌های حل مسئله شود. دوپامین نیز مانند انتقال دهنده عصبی سروتونین که به تنظیم خلق و خو کمک می‌کند، در ایجاد بسیاری از بیماری‌های روانی موثر است. برخی از اختلالات سلامتی و روانی با غیرعادی بودن عملکرد گیرنده‌های دوپامین مرتبط هستند.

 

افزایش سالم دوپامین معمولاً در رفتارهایی مثل فعالیت بدنی، خواب کافی، تغذیه متعادل، یادگیری مهارت جدید، ارتباطات عاطفی امن و رسیدن مرحله‌به‌مرحله به اهداف دیده می‌شود. این رفتارها دوپامین را به‌تدریج و با شدت متوسط افزایش می‌دهند، اما در عوض، سیستم پاداش و مدارهای مغز را فرسوده نمی‌کنند و حتی در بلندمدت، ظرفیت مغز برای تجربه لذت و انگیزه را تقویت می‌کنند.

در مقابل، افزایش ناسالم دوپامین در رفتارهایی مثل مصرف مواد، قمار، استفاده افراطی و هیجانی از شبکه‌های اجتماعی، خریدهای ناگهانی و پرخوری شیرینی‌ها و فست‌فود رخ می‌دهد. این رفتارها موج‌های تند و شدید دوپامینی ایجاد می‌کنند؛ موج‌هایی که بعد از فروکش کردن، نوعی خستگی، بی‌حالی، احساس پوچی یا نیاز به دوز بالاتر را به‌جا می‌گذارند.

تحقیقات روی «سیستم پاداش و اعتیاد» نشان می‌دهد وقتی این مدارها با رفتارهای اعتیادی «هک» می‌شوند، مغز به‌تدریج نسبت به پاداش‌های ساده و روزمره بی‌حس می‌شود و فرد برای احساس همان میزان لذت، به محرک‌های قوی‌تر نیاز پیدا می‌کند.