بورسیت Bursitis چیست؟ علائم، علل، درمان

به گزارش میگنا رسانه اول بهداشت روان و تاب آوری ایران بورسیت که در اصطلاح علمی پزشکی Bursitis نوشته می‌شود، به معنای التهاب بورسا است. بورسا یک کیسه کوچک و پر از مایع است که در نقاطی از بدن قرار دارد که در آنجا تاندون، عضله، پوست و استخوان با یکدیگر تماس یا اصطکاک دارند. وظیفه اصلی این کیسه‌ها آن است که حرکت مفاصل را نرم‌تر کنند و از ساییده شدن بافت‌ها روی هم جلوگیری کنند. وقتی این کیسه دچار تحریک یا التهاب می‌شود، فرد با حالتی روبه‌رو می‌شود که آن را بورسیت می‌نامند. این مشکل از بیماری‌های نسبتاً شایع دستگاه اسکلتی ـ عضلانی است و می‌تواند در هر سنی دیده شود، اما در افرادی که فعالیت تکراری دارند، بیشتر رخ می‌دهد. شانه، آرنج، زانو، لگن و گاهی پاشنه پا از شایع‌ترین نواحی درگیر هستند.
استرس به‌طور مستقیم علت اصلی بورسیت نیست، اما می‌تواند آن را تشدید کند. وقتی فرد تحت فشار روانی قرار می‌گیرد، عضلات بدن سفت‌تر می‌شوند و این سفتی می‌تواند فشار بیشتری بر مفاصل و بورسا وارد کند. استرس همچنین آستانه تحمل درد را پایین می‌آورد، بنابراین درد بورسیت شدیدتر احساس می‌شود. از طرف دیگر، استرس ممکن است خواب را مختل کند و روند ترمیم بافت‌ها را کندتر سازد. در برخی افراد، استرس باعث بدتر شدن عادت‌های حرکتی و وضعیت بدنی نامناسب می‌شود. بنابراین مدیریت استرس در کنار درمان پزشکی، به کاهش علائم بورسیت کمک می‌کند.

برای درک بهتر بورسیت باید دانست که بدن انسان در اطراف بسیاری از مفاصل، بورساهای متعددی دارد. این بورساها به طور طبیعی بسیار نازک‌اند و مقدار کمی مایع درون خود دارند. در شرایط عادی، وجود آنها احساس نمی‌شود، اما وقتی به علت فشار، ضربه، عفونت یا حرکات تکرارشونده ملتهب شوند، متورم و دردناک می‌شوند. در واقع، بورسیت بیشتر از آنکه یک بیماری مستقل و جداگانه باشد، نوعی واکنش التهابی در پاسخ به یک عامل آسیب‌رسان است. به همین دلیل، شناخت علت زمینه‌ای آن در درمان و پیشگیری اهمیت زیادی دارد.

علل بورسیت متنوع است. یکی از مهم‌ترین علت‌ها، انجام حرکات تکراری و استفاده بیش از حد از یک مفصل است. برای مثال، کسی که ساعت‌های طولانی با دست کار می‌کند، اجسام را بالا می‌برد، زیاد زانو می‌زند، یا آرنج خود را به طور مداوم بر سطح سخت تکیه می‌دهد، بیشتر در معرض التهاب بورسا قرار می‌گیرد. این حالت در برخی مشاغل مانند کارگران ساختمانی، باغبانان، ورزشکاران، نظافت‌چیان، نقاشان و حتی کارمندان پشت‌میزنشین دیده می‌شود. گاهی هم ورزش‌هایی مثل تنیس، فوتبال، دویدن یا وزنه‌برداری زمینه التهاب را فراهم می‌کنند، به‌ویژه اگر حرکات بدون آمادگی عضلانی کافی یا با تکنیک نادرست انجام شوند.

ضربه مستقیم نیز از علت‌های مهم بورسیت است. اگر فرد به زمین بخورد یا ضربه‌ای به مفصل وارد شود، ممکن است بورسا تحریک شود و پاسخ التهابی ایجاد کند. در برخی موارد، فشار طولانی‌مدت روی یک نقطه خاص علت اصلی است. برای نمونه، نشستن یا زانو زدن طولانی روی سطح سخت می‌تواند باعث بورسیت زانو شود. همچنین تکیه دادن مداوم آرنج روی میز ممکن است بورسیت آرنج را به دنبال داشته باشد. در این موارد، آسیب ممکن است کوچک و تدریجی باشد، اما با گذشت زمان شدت پیدا کند.

افزون بر این، برخی بیماری‌های زمینه‌ای نیز احتمال بورسیت را بالا می‌برند. بیماری‌هایی مانند نقرس، آرتریت روماتوئید، دیابت و بعضی اختلالات التهابی یا خودایمنی می‌توانند بورسا را مستعد التهاب کنند. در نقرس، رسوب کریستال‌ها در بافت‌ها ممکن است باعث تحریک شدید و دردناک بورسا شود. در بیماری‌های روماتیسمی نیز التهاب عمومی بدن می‌تواند بورسیت را به عنوان یکی از تظاهرات خود ایجاد کند. گاهی عفونت هم علت بورسیت است. در این حالت، باکتری‌ها وارد بورسا می‌شوند و التهاب عفونی ایجاد می‌کنند. این نوع بورسیت از نظر پزشکی اهمیت زیادی دارد، زیرا نسبت به بورسیت ساده خطرناک‌تر است و ممکن است به درمان فوری نیاز داشته باشد.

علائم بورسیت بسته به محل درگیری و شدت التهاب متفاوت است، اما معمولاً چند نشانه اصلی دارد. مهم‌ترین علامت آن درد است. این درد ممکن است هنگام حرکت مفصل بیشتر شود یا حتی در حالت استراحت نیز باقی بماند. درد گاهی خفیف و آزاردهنده است و گاهی شدید و ناتوان‌کننده می‌شود. علامت دیگر، تورم موضعی است. در بعضی نواحی مانند آرنج یا زانو، این تورم کاملاً قابل مشاهده است و حتی ممکن است به شکل برآمدگی مشخص دیده شود. در کنار درد و تورم، حساسیت به لمس نیز شایع است، به طوری که فرد با فشار دادن محل، ناراحتی بیشتری احساس می‌کند.

یکی دیگر از علائم بورسیت، محدود شدن حرکت مفصل است. فرد ممکن است نتواند مفصل را به راحتی خم یا باز کند یا احساس کند دامنه حرکت او کمتر شده است. برای مثال، در بورسیت شانه بالا بردن دست دردناک می‌شود و در بورسیت لگن راه رفتن یا بالا رفتن از پله‌ها دشوار می‌گردد. در برخی موارد، پوست ناحیه مبتلا گرم و قرمز می‌شود. اگر بورسیت عفونی باشد، این قرمزی و گرمی معمولاً واضح‌تر است و ممکن است تب، احساس ناخوشی عمومی و درد شدیدتر نیز وجود داشته باشد. بنابراین وجود تب همراه با تورم و درد مفصل، زنگ خطری است که نباید نادیده گرفته شود.

بورسیت از نظر محل بروز، نام‌های مختلفی دارد. وقتی در شانه ایجاد شود، به آن بورسیت شانه می‌گویند که اغلب با درد در هنگام بالا بردن بازو همراه است. بورسیت آرنج معمولاً به صورت تورم پشت آرنج دیده می‌شود. بورسیت زانو بیشتر در افرادی رخ می‌دهد که زیاد زانو می‌زنند. بورسیت لگن معمولاً درد قسمت خارجی مفصل ران را ایجاد می‌کند و ممکن است به ران یا پهلو انتشار یابد. بورسیت پاشنه پا هم در برخی افراد به‌ویژه ورزشکاران یا کسانی که کفش نامناسب می‌پوشند دیده می‌شود. شناخت محل بورسیت به پزشک کمک می‌کند تا علت احتمالی و نوع درمان را بهتر تشخیص دهد.

تشخیص بورسیت معمولاً با شرح حال و معاینه بالینی آغاز می‌شود. پزشک از بیمار درباره محل درد، نوع فعالیت، سابقه ضربه، مدت علائم و بیماری‌های زمینه‌ای سؤال می‌کند. سپس ناحیه را از نظر تورم، گرمی، درد و محدودیت حرکت بررسی می‌کند. در بسیاری از موارد، همین اطلاعات برای تشخیص کافی است. با این حال، گاهی برای رد کردن مشکلات دیگر مانند پارگی تاندون، آرتروز، شکستگی یا عفونت، آزمایش‌ها و تصویربرداری هم لازم می‌شود. سونوگرافی، رادیوگرافی و گاهی ام‌آر‌آی می‌توانند مفید باشند. اگر پزشک به بورسیت عفونی یا نقرس شک کند، ممکن است با سوزن از مایع بورسا نمونه‌برداری کند تا آن را از نظر میکروب یا کریستال بررسی کنند.

درمان بورسیت به علت و شدت آن بستگی دارد. در بسیاری از موارد، بورسیت با درمان‌های ساده و محافظه‌کارانه بهبود می‌یابد. نخستین اصل درمان، استراحت دادن به ناحیه درگیر و کاهش فعالیتی است که التهاب را ایجاد کرده است. این به معنای بی‌حرکتی کامل نیست، بلکه باید از حرکات دردناک و فشار تکراری پرهیز شود. استفاده از کمپرس سرد در روزهای اول می‌تواند درد و تورم را کاهش دهد. بالا نگه داشتن اندام در بعضی موارد نیز مفید است. داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن گاهی برای کاهش درد و التهاب تجویز می‌شوند، البته مصرف آنها باید با توجه به شرایط بیمار و نظر پزشک باشد.

در برخی بیماران، فیزیوتراپی نقش مهمی در درمان دارد. تمرین‌های کششی و تقویتی کمک می‌کنند فشار از روی مفصل و بورسا برداشته شود و عملکرد طبیعی اندام بازگردد. در بورسیت شانه یا لگن، اصلاح الگوی حرکتی و تقویت عضلات اطراف مفصل بسیار مؤثر است. اگر علت بورسیت وضعیت بدنی نامناسب، کفش نامناسب یا تکنیک غلط در ورزش باشد، اصلاح این عوامل برای جلوگیری از عود بیماری ضروری است. در مواردی که تورم زیاد است، پزشک ممکن است مایع داخل بورسا را تخلیه کند. این کار هم به کاهش فشار و درد کمک می‌کند و هم در صورت شک به عفونت، ارزش تشخیصی دارد.

گاهی برای کاهش التهاب شدید، تزریق کورتیکواستروئید در اطراف بورسا انجام می‌شود. این روش در برخی انواع بورسیت، به‌ویژه بورسیت‌های غیرعفونی و مزمن، می‌تواند بسیار مؤثر باشد. با این حال، این کار باید با تشخیص درست و توسط پزشک انجام شود، زیرا در بورسیت عفونی تزریق استروئید مناسب نیست و ممکن است وضعیت را بدتر کند. اگر بورسیت منشأ عفونی داشته باشد، درمان اصلی آنتی‌بیوتیک است و در برخی موارد نیاز به تخلیه مکرر مایع یا حتی جراحی وجود دارد. جراحی معمولاً آخرین گزینه است و تنها در موارد نادر و مقاوم به درمان یا در موارد عفونت شدید مطرح می‌شود.

پیشگیری از بورسیت اهمیت زیادی دارد، زیرا بسیاری از موارد آن با اصلاح عادت‌ها قابل اجتناب است. گرم کردن بدن پیش از ورزش، پرهیز از حرکات تکراری طولانی، استفاده از محافظ زانو یا آرنج در مشاغل خاص، حفظ وضعیت بدنی مناسب و استراحت کافی بین فعالیت‌ها می‌تواند خطر را کم کند. همچنین درمان بیماری‌های زمینه‌ای مانند نقرس و آرتریت روماتوئید به پیشگیری از حملات مکرر کمک می‌کند. در افرادی که اضافه‌وزن دارند، کاهش وزن نیز ممکن است فشار بر مفاصل را کمتر کند و علائم را کاهش دهد.

در مجموع، بورسیت یا Bursitis نوعی التهاب دردناک در کیسه‌های محافظ اطراف مفاصل است که بیشتر در اثر فشار، حرکات تکراری، ضربه، بیماری‌های التهابی یا گاهی عفونت ایجاد می‌شود. این بیماری معمولاً با درد، تورم، حساسیت موضعی و محدودیت حرکت خود را نشان می‌دهد. بیشتر موارد آن با استراحت، دارو، کمپرس سرد، فیزیوتراپی و اصلاح فعالیت‌ها بهبود پیدا می‌کند، اما در صورت وجود علائم شدید، تب، قرمزی واضح یا تداوم طولانی درد باید حتماً به پزشک مراجعه کرد. تشخیص درست و درمان به‌موقع نه‌تنها باعث کاهش درد می‌شود، بلکه از مزمن شدن مشکل و اختلال در حرکت مفصل نیز جلوگیری می‌کند.