وبینار بازخوانی مفهوم تاب‌آوری از منظر دانش بومی قنات

چهارمین نشست تخصصی با موضوع «بازخوانی مفهوم تاب‌آوری از منظر دانش بومی قنات» با مشارکت پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه قنات، تاب‌آوری و میراث آبی ایران، روز ۲۰ تیر ۱۴۰۵ برگزار شد.

این وبینار که از ساعت ۱۱ تا ۱۳ به‌صورت آنلاین اجرا شد، با هدف بررسی پیوند میان دانش بومی قنات و مفهوم تاب‌آوری یا resiliency طراحی شده بود. در این نشست، قنات به‌عنوان نمونه‌ای شاخص از سازگاری تاریخی انسان ایرانی با اقلیم خشک و کم‌آب معرفی شد؛ سازوکاری که قرن‌ها امکان زیست، تولید و پایداری اجتماعی را در بسیاری از مناطق کشور فراهم کرده است.

در بخش علمی برنامه، دکتر محمدرضا مقدسی و  دکتر مجید لباف خانیکی به بررسی ابعاد مختلف تاب‌آوری پرداختند. در این بحث‌ها، تاب‌آوری تنها به‌معنای مقاومت در برابر بحران‌ها تلقی نشد، بلکه به‌عنوان یک توانمندی فرهنگی، اجتماعی و نهادی در مدیریت منابع آب، استمرار حیات محلی و حفظ هویت سرزمینی مطرح شد.

از محورهای مهم مطرح‌شده در این نشست می‌توان به موارد زیر پرداخت:

تعریف و تبیین مفهوم تاب‌آوری در ادبیات علمی
جایگاه قنات در تاریخ سازگاری انسان با محیط
نقش دانش بومی در پایداری جوامع محلی
پیوند میان میراث آبی، فرهنگ و تاب‌آوری اجتماعی
اهمیت بازخوانی تجربه‌های تاریخی برای امروز ایران

برگزارکنندگان این نشست تأکید کردند که قنات بخشی از حافظه فرهنگی و اجتماعی ایران است؛ حافظه‌ای که می‌تواند برای فهم بهتر تاب‌آوری در شرایط بحران آب و تغییرات اقلیمی امروز نیز الهام‌بخش باشد.
این وبینار به میزبانی مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آبی برگزار شد.

قنات، نظام باستانی آب‌رسانی در مناطق خشک و نیمه‌خشک، نمادی از خلاقیت بشر در مواجهه با چالش‌های محیطی است.
قنات و راز تاب آوری جوامع کویری، به عنوان میراثی فرهنگی، نقش مهمی در حفظ هویت و تاریخ مردم این مناطق دارد.
این سیستم که بیش از ۳۰۰۰ سال پیش در ایران زاییده شده است، با حفر چاه اصلی در منبع آب زیرزمینی و ایجاد تونل‌های شیبدار به سمت سطح زمین، آب را بدون نیاز به انرژی مکانیکی به نقاط مصرف می‌رساند. شفت‌های عمودی برای تهویه و خارج کردن خاک در حین ساخت و همچنین نگهداری بعدی، از ویژگی‌های منحصربه‌فرد قنات‌ها هستند.
این اختراع نه تنها امکان کشاورزی و زندگی در مناطقی مانند دشت‌های یزد، کرمان و سیستان را فراهم کرد، بلکه به عنوان زیرساختی پایدار، جوامع را در برابر خشکسالی‌های مکرر مقاوم کرد. قنات‌ها اثری از میراث فرهنگی ایرانیان هستند که در سال ۲۰۱۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفتند و نشان از دانش فنی و اجتماعی عمیق پیشینیان دارند.

همکاری جمعی و مقاومت در برابر سختی‌ها
نقش قنات در تاب‌آوری مردمان کویر چندبعدی است.
اولین و مهم‌ترین آن، فراهم کردن منبعی پایدار از آب برای کشاورزی و مصرف خانگی است.
در مناطقی که باران نادر و رودهای دائمی وجود نداشت، قنات‌ها امکان کشت محصولاتی مانند خرما، انگور و گندم را فراهم کردند که به نوبه خود بنیاد اقتصاد محلی را تشکیل می‌دادند.
اما مقاومت جوامع کویری تنها به تأمین آب محدود نمی‌شد؛ ساخت و نگهداری قنات‌ها نیازمند همکاری گروهی بود.
قنات و راز تاب آوری جوامع کویری، نمادی از هوش و خلاقیت انسان در مدیریت منابع آب در شرایط سخت طبیعی است.
کارگران متخصص (کاریزان) و مهندسان با همکاری جوامع محلی، دانش لازم برای حفر و تعمیر تونل‌ها را به ارث می‌بردند.
این همکاری نه تنها تضمین‌کننده دوام سیستم آبی بود، بلکه روابط اجتماعی را تقویت کرده و مکانیزم‌های مدیریت منابع (مانند تقسیم عادلانه آب) را شکل داد.
جوامع کویری با وجود شرایط سخت، توانستند در برابر چالش‌هایی مانند تغییرات اقلیمی یا کاهش منابع آب، انعطاف‌پذیری لازم را حفظ کنند.

این رویداد علمی با مشارکت و حمایت ارزشمند نهادهای تخصصی برگزار شد. میگنا به‌عنوان نخستین رسانه تاب‌آوری ایران، نقشی کلیدی در بازتاب و ترویج مفاهیم این نشست داشت. همچنین دبیرخانه مأموریت ملی تاب‌آوری فرهنگی با هدف هم‌افزایی دانش بومی و رویکردهای نوین، پشتیبان علمی و اجرایی این برنامه بود.

حضور فعال و پشتیبانی جمعیت همیاران سلامت روان ایران نیز بر غنای نشست افزود. این همکاری‌های چندجانبه، نشان‌دهنده اهمیت پیوند میان میراث آبی، سلامت روان و تاب‌آوری اجتماعی در سطح ملی است و زمینه را برای بازخوانی هویت ایرانی در مواجهه با چالش‌های اقلیمی فراهم می‌کند.»