التهاب فاشیای پلانتار؛ تعریف، علت‌ها، درمان و راه‌های کاهش درد و علائم

فاشیای پلانتار یک نوار ضخیم و محکم از بافت همبند است که از استخوان پاشنه آغاز می‌شود و تا نزدیکی انگشتان پا امتداد پیدا می‌کند. این بافت مانند یک طناب حمایتی در کف پا عمل می‌کند و به حفظ قوس طولی پا، جذب ضربه هنگام راه رفتن و انتقال نیرو در زمان ایستادن، دویدن و پریدن کمک می‌کند. هنگامی که فشارهای تکراری، کشش بیش از اندازه یا ضربه‌های مداوم به این بافت وارد شود، رشته‌های ظریف آن دچار آسیب‌های ریز می‌شوند. بدن در پاسخ به این آسیب‌ها واکنش التهابی، درد، خشکی و حساسیت ایجاد می‌کند. به همین دلیل فرد اغلب درد را در قسمت داخلی پاشنه یا امتداد کف پا احساس می‌کند.

به گزارش میگنا علامت کلاسیک التهاب فاشیای پلانتار درد پاشنه هنگام برداشتن نخستین قدم‌ها پس از بیدار شدن از خواب است. بسیاری از بیماران می‌گویند صبح‌ها وقتی از تخت پایین می‌آیند، پاشنه پایشان تیر می‌کشد یا احساس می‌کنند روی میخ راه می‌روند. این درد ممکن است پس از چند دقیقه راه رفتن کمتر شود، زیرا بافت کف پا گرم‌تر و نرم‌تر می‌شود. با این حال، پس از ایستادن طولانی، پیاده‌روی زیاد، بالا رفتن از پله یا فعالیت ورزشی، درد دوباره شدت می‌گیرد. در برخی افراد درد پس از نشستن طولانی و شروع دوباره حرکت نیز ظاهر می‌شود. درد معمولا در یک پا رخ می‌دهد، اما امکان درگیری هر دو پا هم وجود دارد. شدت درد از ناراحتی خفیف تا درد ناتوان‌کننده متفاوت است و اگر مدیریت نشود، می‌تواند روی راه رفتن، کار، ورزش، خواب و کیفیت زندگی اثر جدی بگذارد.

از نظر علمی، واژه التهاب برای این مشکل رایج شده است، اما در بسیاری از موارد، به‌ویژه وقتی بیماری مزمن می‌شود، مسئله اصلی بیشتر فرسایش و تغییرات بافتی است تا التهاب شدید فعال. به همین دلیل برخی متخصصان از اصطلاح فاشیوپاتی پلانتار نیز استفاده می‌کنند. با این حال، در زبان عمومی و بالینی، التهاب فاشیای پلانتار هنوز اصطلاح شناخته‌شده‌تری است. نکته مهم این است که این بیماری معمولا به‌تدریج ایجاد می‌شود و اغلب نتیجه یک عامل منفرد نیست. مجموعه‌ای از فشارهای مکانیکی، ضعف عضلانی، کاهش انعطاف، کفش نامناسب، اضافه‌وزن، الگوی راه رفتن و شرایط شغلی یا ورزشی می‌توانند در شکل‌گیری آن نقش داشته باشند.

یکی از عوامل مهم ایجاد التهاب فاشیای پلانتار، فشار تکراری بر کف پا است. افرادی که ساعت‌های طولانی روی پا می‌ایستند، مانند معلمان، پرستاران، فروشندگان، کارگران کارخانه، آشپزها و نیروهای خدماتی بیشتر در معرض این مشکل قرار دارند. وقتی پاشنه و قوس کف پا در طول روز بار زیادی را تحمل می‌کنند، فاشیای پلانتار فرصت کافی برای ترمیم پیدا نمی‌کند. این وضعیت به مرور زمان موجب درد و حساسیت می‌شود. ورزشکاران، به‌ویژه دوندگان، فوتبالیست‌ها، بسکتبالیست‌ها و کسانی که تمرین‌های پرشی انجام می‌دهند نیز به علت ضربات مکرر و افزایش ناگهانی فشار روی کف پا در معرض خطر قرار دارند. افزایش سریع مسافت دویدن، تغییر سطح تمرین، تمرین روی زمین سخت یا استفاده از کفش ورزشی فرسوده می‌تواند آغازگر علائم باشد.

ساختار پا نیز نقش مهمی در بروز این بیماری دارد. افراد دارای کف پای صاف، قوس بسیار زیاد، پرونیشن بیش از اندازه یا چرخش داخلی پا هنگام راه رفتن ممکن است فشار نامتعادلی بر فاشیای پلانتار وارد کنند. در کف پای صاف، قوس پا کمتر از حد معمول پشتیبانی می‌شود و بافت کف پا بیشتر کشیده می‌شود. در قوس زیاد نیز توان جذب ضربه کاهش می‌یابد و فشار روی پاشنه افزایش پیدا می‌کند. کوتاهی عضلات پشت ساق، به‌ویژه عضله گاستروکنمیوس و تاندون آشیل، عامل بسیار رایجی است. وقتی ساق پا انعطاف کافی نداشته باشد، هنگام راه رفتن حرکت مچ محدود می‌شود و بدن برای جبران، فشار بیشتری به فاشیای پلانتار وارد می‌کند. همین کشش مداوم می‌تواند درد پاشنه را تشدید کند.

اضافه‌وزن و چاقی از عوامل مهم دیگر هستند. هرچه وزن بدن بیشتر باشد، نیروی واردشده به پاشنه و کف پا در هر قدم افزایش می‌یابد. این فشار هنگام بالا رفتن از پله، حمل بار یا راه رفتن طولانی چند برابر می‌شود. بارداری نیز ممکن است به علت افزایش وزن، تغییر مرکز ثقل بدن و شل‌تر شدن لیگامان‌ها زمینه درد کف پا را فراهم کند. افزایش سن نیز نقش دارد، زیرا با گذشت زمان، خاصیت کشسانی بافت‌ها کمتر می‌شود و لایه چربی محافظ زیر پاشنه نازک‌تر می‌گردد. به همین دلیل التهاب فاشیای پلانتار در سنین میانی شایع‌تر است، هرچند در جوانان فعال و ورزشکار نیز بسیار دیده می‌شود.

کفش نامناسب یکی از علت‌های قابل اصلاح و بسیار مهم است. کفش‌هایی که کفی نازک، پاشنه بسیار تخت، حمایت ضعیف از قوس پا یا سایز نامناسب دارند، فشار را به‌خوبی توزیع نمی‌کنند. استفاده طولانی از دمپایی‌های تخت، کفش‌های رسمی خشک یا کفش‌های پاشنه‌بلند می‌تواند الگوی حرکت پا را تغییر دهد و درد ایجاد کند. راه رفتن طولانی روی سطوح سخت مانند سرامیک، بتن و آسفالت نیز فشار را افزایش می‌دهد. گاهی فرد پس از تغییر ناگهانی کفش، شروع پیاده‌روی سنگین یا رفتن به سفر و راه رفتن طولانی متوجه درد پاشنه می‌شود.

برخی بیماری‌ها و شرایط جسمی نیز می‌توانند زمینه‌ساز باشند. دیابت، مشکلات التهابی مفاصل، آرتریت‌ها، اختلالات عصبی محیطی، کاهش انعطاف عمومی بدن و ضعف عضلات مرکزی و لگن ممکن است بر الگوی راه رفتن اثر بگذارند. البته در بسیاری از بیماران، علت اصلی همان بارگذاری مکانیکی و سبک استفاده از پا است. تشخیص معمولا با شرح حال و معاینه انجام می‌شود. پزشک محل درد را بررسی می‌کند، قوس پا، دامنه حرکت مچ، کوتاهی ساق، نحوه راه رفتن و حساسیت قسمت داخلی پاشنه را می‌سنجد. تصویربرداری همیشه لازم نیست، مگر زمانی که درد غیرمعمول باشد، ضربه شدید وجود داشته باشد، علائم عصبی دیده شود یا درمان‌های معمول نتیجه ندهند. در این موارد ممکن است رادیوگرافی، سونوگرافی یا ام‌آر‌آی برای رد شکستگی استرسی، گیر افتادن عصب، تومورهای نادر یا مشکلات دیگر درخواست شود.

درمان التهاب فاشیای پلانتار در بیشتر افراد با روش‌های غیرجراحی موفقیت‌آمیز است، اما به صبر، نظم و اصلاح عادت‌ها نیاز دارد. هدف درمان کاهش درد، کاهش فشار روی فاشیا، بهبود انعطاف ساق و کف پا، تقویت عضلات، اصلاح کفش و بازگشت تدریجی به فعالیت است. استراحت نسبی اهمیت زیادی دارد. منظور از استراحت نسبی این نیست که فرد کاملا بی‌حرکت بماند، زیرا بی‌حرکتی زیاد می‌تواند خشکی و ضعف را بیشتر کند. بهتر است فعالیت‌هایی که درد را تشدید می‌کنند، مانند دویدن طولانی، پریدن، ایستادن مداوم یا راه رفتن روی سطح سخت برای مدتی کاهش یابند و به جای آن فعالیت‌های کم‌فشار مانند شنا، دوچرخه ثابت یا تمرین‌های کنترل‌شده انجام شود.

سرمادرمانی می‌تواند به کاهش درد کمک کند. قرار دادن کیسه یخ پیچیده‌شده در پارچه روی ناحیه پاشنه به مدت حدود پانزده تا بیست دقیقه، چند بار در روز، به‌ویژه پس از فعالیت، مفید است. برخی افراد از غلتاندن بطری آب یخ‌زده زیر کف پا استفاده می‌کنند. این روش همزمان ماساژ ملایم و سرما را فراهم می‌کند. البته نباید یخ مستقیم روی پوست گذاشته شود، زیرا احتمال آسیب پوستی وجود دارد. در دوره‌های درد شدید، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن ممکن است با نظر پزشک یا داروساز استفاده شوند. این داروها برای همه مناسب نیستند، به‌ویژه در افراد دارای زخم معده، بیماری کلیوی، مصرف‌کنندگان داروهای رقیق‌کننده خون، بیماران قلبی یا زنان باردار باید با احتیاط جدی مصرف شوند.

کشش منظم مهم‌ترین بخش درمان است. کشش عضلات پشت ساق و تاندون آشیل فشار وارد بر فاشیای پلانتار را کم می‌کند. یکی از روش‌های ساده این است که فرد رو به دیوار بایستد، پای دردناک را عقب بگذارد، پاشنه را روی زمین نگه دارد و زانوی پای عقب را صاف کند تا کشش در پشت ساق احساس شود. این حالت معمولا بیست تا سی ثانیه نگه داشته می‌شود و چند بار تکرار می‌گردد. برای کشش کف پا نیز می‌توان در حالت نشسته، انگشتان پای دردناک را به‌آرامی به سمت بالا کشید تا کشش در قوس کف پا احساس شود. انجام این کشش پیش از برداشتن قدم‌های صبحگاهی بسیار کمک‌کننده است. بسیاری از بیماران اگر پیش از پایین آمدن از تخت، کف پا و ساق را چند دقیقه آرام بکشند، درد نخستین قدم‌ها کمتر می‌شود.

ماساژ و تمرین‌های تقویتی نیز اهمیت دارند. غلتاندن توپ تنیس یا توپ ماساژ زیر کف پا با فشار ملایم می‌تواند خشکی بافت را کاهش دهد. تمرین برداشتن حوله با انگشتان پا، جمع کردن حوله روی زمین یا برداشتن تیله با انگشتان، عضلات کوچک کف پا را فعال می‌کند. تقویت این عضلات به حمایت بهتر از قوس پا کمک می‌کند. تمرین‌های تعادلی، تقویت عضلات ساق، لگن و عضلات مرکزی بدن نیز برای اصلاح الگوی حرکت مفید هستند. در موارد مزمن، مراجعه به فیزیوتراپیست می‌تواند روند درمان را دقیق‌تر کند. فیزیوتراپی ممکن است شامل تمرین‌درمانی، آموزش اصلاح راه رفتن، تکنیک‌های دستی، تیپینگ، اولتراسوند درمانی یا روش‌های تخصصی دیگر باشد.

انتخاب کفش مناسب نقش کلیدی دارد. کفش باید قوس پا را حمایت کند، پاشنه آن جذب ضربه کافی داشته باشد، پنجه آن تنگ نباشد و برای نوع فعالیت فرد مناسب باشد. استفاده از کفی طبی آماده یا سفارشی در برخی بیماران بسیار مؤثر است، به‌ویژه اگر کف پای صاف، قوس زیاد یا چرخش نامناسب پا وجود داشته باشد. کفی باید فشار را از نقطه درد کم کند و قوس را در وضعیت مناسب قرار دهد. استفاده از پد پاشنه نرم نیز می‌تواند فشار مستقیم روی پاشنه را کاهش دهد. کسانی که صبح‌ها درد زیادی دارند، گاهی با اسپلینت شبانه بهتر می‌شوند. اسپلینت شبانه مچ پا و انگشتان را در حالت کشیده نگه می‌دارد تا فاشیای پلانتار در طول شب کوتاه و خشک نشود. این وسیله برای همه راحت نیست، اما در دردهای ماندگار می‌تواند سودمند باشد.

اگر درد با مراقبت‌های اولیه طی چند هفته بهتر نشود یا علائم چند ماه ادامه پیدا کند، ارزیابی تخصصی لازم است. پزشک ممکن است تزریق کورتون را پیشنهاد کند. این تزریق می‌تواند درد را کاهش دهد، اما تکرار زیاد آن خطر نازک شدن چربی پاشنه یا پارگی فاشیا را افزایش می‌دهد، بنابراین باید با دقت و در شرایط مناسب انجام شود. روش‌های دیگری مانند تزریق پلاسمای غنی از پلاکت، شاک‌ویوتراپی، لیزر کم‌توان یا درمان‌های مداخله‌ای دیگر در بعضی بیماران استفاده می‌شوند. شاک‌ویوتراپی برای موارد مزمن که به درمان‌های معمول پاسخ نداده‌اند می‌تواند گزینه‌ای مناسب باشد. جراحی به‌ندرت لازم می‌شود و معمولا زمانی مطرح است که درد شدید، طولانی و مقاوم به درمان‌های کامل غیرجراحی باشد.

برای کاهش درد روزمره، بهتر است فرد از راه رفتن پابرهنه روی زمین سخت پرهیز کند و حتی در خانه از دمپایی طبی یا کفش خانگی حمایتی استفاده کند. شروع فعالیت باید تدریجی باشد. اگر کسی پس از مدتی بی‌تحرکی تصمیم به پیاده‌روی یا دویدن دارد، باید حجم تمرین را آرام افزایش دهد. گرم کردن پیش از ورزش و سرد کردن پس از آن ضروری است. کاهش وزن در افراد دارای اضافه‌وزن می‌تواند فشار روی کف پا را به شکل محسوسی کم کند. تنظیم ساعات ایستادن، استفاده از زیرپایی نرم در محل کار، جابه‌جایی وضعیت بدن و استراحت‌های کوتاه در طول روز نیز کمک می‌کند. در ورزشکاران، بررسی کفش، سطح تمرین، تکنیک دویدن و برنامه تمرینی اهمیت دارد. بازگشت زودهنگام به تمرین سنگین ممکن است بیماری را مزمن کند.

پیش‌آگهی التهاب فاشیای پلانتار در بیشتر موارد خوب است. بسیاری از افراد با رعایت کشش، اصلاح کفش، کاهش فشار و انجام تمرین‌های مناسب طی چند هفته تا چند ماه بهبود قابل توجه پیدا می‌کنند. با این حال، درمان گاهی زمان‌بر است، زیرا فاشیای پلانتار بافتی است که تحت فشار مداوم روزانه قرار دارد. صبر و تداوم در انجام تمرین‌ها از درمان مقطعی مهم‌تر است. اگر درد پاشنه ناگهانی و شدید باشد، فرد نتواند وزن روی پا بیندازد، بی‌حسی یا گزگز قابل توجه داشته باشد، تب یا قرمزی و تورم شدید دیده شود، یا درد پس از ضربه ایجاد شده باشد، مراجعه سریع به پزشک لازم است. همچنین افراد مبتلا به دیابت یا اختلالات گردش خون باید درد پا را جدی‌تر پیگیری کنند.

در جمع‌بندی می‌توان گفت التهاب فاشیای پلانتار حاصل فشار و کشش تکراری بر نوار حمایتی کف پا است و با درد پاشنه، خشکی صبحگاهی و تشدید درد پس از ایستادن یا فعالیت شناخته می‌شود. عوامل ایجادکننده آن شامل ایستادن طولانی، ورزش‌های پرفشار، کفش نامناسب، اضافه‌وزن، کف پای صاف یا قوس زیاد، کوتاهی ساق، افزایش ناگهانی فعالیت و برخی شرایط جسمی است. درمان موفق بر کاهش فشار، کشش منظم، تقویت عضلات، انتخاب کفش مناسب، استفاده از کفی، سرمادرمانی، اصلاح فعالیت و در صورت نیاز درمان‌های تخصصی تکیه دارد. هرچه فرد زودتر علت‌های زمینه‌ساز را بشناسد و برنامه مراقبتی منظم داشته باشد، احتمال کنترل درد و بازگشت به فعالیت طبیعی بیشتر خواهد بود.